Farms - Từ giảng đường nông lâm đến những cánh đồng thông minh

Nông nghiệp phải gắn với ruộng vườn

Hãy hình dung một buổi sáng, giám đốc một hợp tác xã tìm đến Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM, mang theo vài tấm hình chụp khu vườn, bản vẽ hệ thống tưới và cuốn sổ ghi chép chi phí sản xuất. Vị giám đốc kể rằng, hợp tác xã đã mạnh dạn đầu tư hệ thống tưới tự động, nhưng nước phân bố không đều, tiền điện ngày càng tăng, cây trồng vẫn phát triển không đồng nhất. Có doanh nghiệp giới thiệu thêm cảm biến và phần mềm điều khiển từ xa, nhưng bà con còn băn khoăn. Đầu tư thêm bao nhiêu tiền? Ai vận hành? Khi thiết bị hư hỏng thì tìm ai sửa chữa? Và quan trọng hơn, liệu những khoản đầu tư ấy có thật sự giúp nông dân giảm chi phí, tăng thu nhập?

Câu chuyện ấy có lẽ không xa lạ với những người đang đồng hành cùng nông nghiệp. Đằng sau mỗi hệ thống tưới, mỗi chiếc máy, mỗi phần mềm là biết bao câu hỏi của người sản xuất. Có những câu hỏi tưởng chừng đơn giản, nhưng để trả lời thấu đáo lại cần đến kiến thức của nhiều chuyên ngành, cần sự kết hợp giữa kinh nghiệm đồng ruộng và kết quả nghiên cứu khoa học.

Thử hình dung, thay vì giới thiệu ngay một thiết bị mới, nhà trường tổ chức một nhóm giảng viên và sinh viên cùng xuống khu vườn. Người tìm hiểu nhu cầu nước của cây, người kiểm tra máy bơm và đường ống, người xem xét nguồn điện, người cùng hợp tác xã tính toán chi phí. Sau khi khảo sát, cả nhóm nhận ra rằng chưa cần đầu tư thêm một hệ thống điều khiển đắt tiền. Chỉ cần thiết kế lại một số đoạn đường ống, điều chỉnh chế độ vận hành và bổ sung thiết bị đo đạc phù hợp, khu vườn đã có thể sử dụng nước và điện hiệu quả hơn.

Một bài toán nhỏ của hợp tác xã bỗng trở thành bài học lớn trong trường đại học. Sinh viên hiểu thêm về công việc thực tế, giảng viên có thêm chất liệu nghiên cứu, còn người nông dân tìm được lời giải cho vấn đề của mình. Điều đáng quý là kiến thức không dừng lại trên trang giáo trình, mà được kiểm chứng bằng chính hiệu quả của một mùa sản xuất.

Gợi mở mô hình phù hợp

Từ câu chuyện giả định ấy, có thể gợi mở một hướng đi cho Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM: hình thành FarmS - NLU, một không gian mở kết nối đào tạo, nghiên cứu ứng dụng, thiết kế, thử nghiệm và chuyển giao các giải pháp nông nghiệp cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.

FarmS không đơn thuần là một nông trại có nhiều thiết bị hiện đại. Đó còn là một phương thức tổ chức hoạt động của trường đại học, nơi những bài toán thực tiễn trở thành nguồn cảm hứng cho nghiên cứu, còn kết quả nghiên cứu tìm được con đường trở về với cuộc sống.

Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM có lợi thế hiếm có. Đó là sự hiện diện của nhiều lĩnh vực đào tạo và nghiên cứu gắn với nông nghiệp. Từ nông học, chăn nuôi, thú y, thủy sản, lâm nghiệp đến cơ khí, công nghệ sinh học, công nghệ thực phẩm, môi trường, công nghệ thông tin và kinh tế. Mỗi lĩnh vực có chiều sâu chuyên môn riêng, nhưng khi bước ra đồng ruộng, những tri thức ấy không thể đứng tách rời nhau. Một vườn cây muốn phát triển bền vững cần giống tốt, đất khỏe, nước tưới phù hợp, máy móc vận hành hiệu quả, quản lý chi phí hợp lý và thị trường tiêu thụ ổn định. Chỉ cần một khâu chưa được giải quyết tốt, hiệu quả của cả quá trình sản xuất có thể bị ảnh hưởng.

Bởi vậy, nông nghiệp hiện đại không chỉ đòi hỏi những chuyên gia giỏi trong từng lĩnh vực, mà còn cần những con người biết làm việc cùng nhau. Một sinh viên nông học có thể hiểu rất sâu về cây trồng, nhưng sẽ càng trưởng thành khi biết trao đổi với sinh viên cơ khí về hệ thống tưới, với sinh viên công nghệ thông tin về dữ liệu sản xuất, với sinh viên kinh tế về chi phí và thị trường. Khi nhiều chuyên ngành cùng tìm lời giải cho một vấn đề, kiến thức không còn là những phần riêng biệt trong chương trình đào tạo, mà trở thành một hệ thống năng lực phục vụ cuộc sống.

FarmS có thể là nơi nuôi dưỡng tinh thần ấy. Trong một khu thực nghiệm, sinh viên không chỉ quan sát cây trồng sinh trưởng hay thực hành vận hành máy móc, mà còn tham gia một chu kỳ sản xuất hoàn chỉnh. Từ lựa chọn giống, chuẩn bị đất, bố trí mùa vụ, tính toán vật tư đến chăm sóc, thu hoạch, bảo quản và tiêu thụ, mỗi công việc đều gắn với một quyết định cụ thể. Khi cây phát triển không đồng đều, sinh viên phải tìm nguyên nhân. Khi hệ thống tưới tiêu hao nhiều điện, nhóm nghiên cứu phải tính toán phương án cải tiến. Khi sản phẩm chưa đáp ứng nhu cầu thị trường, người học phải nhìn lại cả quy trình sản xuất.

Những tình huống ấy giúp sinh viên hiểu rằng làm nông nghiệp không phải lúc nào cũng diễn ra đúng như giáo trình. Thời tiết có thể thay đổi, thiết bị có thể gặp sự cố, thị trường có thể biến động. Có những phương án rất hợp lý trên bản vẽ nhưng khi đưa ra đồng ruộng lại bộc lộ bất cập. Và chính những điều chưa như mong đợi ấy trở thành bài học quý giá nếu được quan sát, ghi chép, phân tích và điều chỉnh. Một vụ sản xuất chưa thành công vẫn có thể tạo ra kết quả đào tạo tốt, bởi người học đã hiểu thêm vì sao công việc chưa đạt yêu cầu và cần làm gì để tốt hơn trong mùa vụ tiếp theo.

Mở rộng không gian học thuật

Tuy nhiên, nếu FarmS - NLU chỉ dừng lại trong khuôn viên nhà trường, dù được đầu tư hiện đại đến đâu, giá trị vẫn còn giới hạn. Sức sống thật sự của mô hình nằm ở khả năng mở rộng không gian học tập và nghiên cứu ra những cánh đồng, khu vườn, trang trại, hợp tác xã và doanh nghiệp. Những nơi ấy không chỉ là địa điểm thực tập, mà còn có thể trở thành những phòng thí nghiệm mở, nơi giảng viên, sinh viên và người sản xuất cùng nghiên cứu, cùng thử nghiệm, cùng hoàn thiện giải pháp.

Có một thực tế đáng suy ngẫm. Nhiều công trình nghiên cứu trong trường đại học chứa đựng những ý tưởng có giá trị, nhưng hành trình từ kết quả nghiên cứu đến sản phẩm được sử dụng rộng rãi ngoài thực tế không hề đơn giản. Một thiết bị hoạt động tốt trong phòng thí nghiệm chưa chắc phù hợp điều kiện đồng ruộng. Một phần mềm có nhiều chức năng chưa chắc thuận tiện với người nông dân. Một công nghệ tiên tiến chưa chắc thích hợp với quy mô sản xuất và khả năng đầu tư của hợp tác xã. Khoảng cách ấy chỉ có thể được thu hẹp khi người nghiên cứu thật sự hiểu người sử dụng và sẵn lòng điều chỉnh giải pháp theo những điều kiện rất cụ thể của cuộc sống.

Đó cũng là lý do FarmS - NLU nên được định hướng không chỉ là nơi trình diễn công nghệ, mà từng bước trở thành đầu mối tiếp nhận nhu cầu, nghiên cứu ứng dụng, thiết kế và chuyển giao giải pháp nông nghiệp. Người nông dân cần cải tiến hệ thống tưới có thể tìm đến nhà trường. Hợp tác xã muốn xây dựng nhật ký sản xuất điện tử, quản lý lịch xuống giống, dự kiến sản lượng hay giảm tổn thất sau thu hoạch có thể cùng nhà trường tìm phương án. Doanh nghiệp cần thử nghiệm thiết bị, cải tiến quy trình sơ chế, bảo quản hoặc đào tạo nhân lực vận hành công nghệ cũng có thể đặt hàng những nhóm nghiên cứu phù hợp.

Mỗi nhu cầu như vậy là một đề bài thực tế. Nhà trường có thể huy động giảng viên, sinh viên từ các lĩnh vực chuyên môn khác nhau cùng khảo sát, đề xuất phương án, thử nghiệm và triển khai trong phạm vi năng lực được kiểm chứng. Những công việc vượt quá năng lực chuyên môn hoặc điều kiện tổ chức của trường có thể được thực hiện thông qua hợp tác với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và các đơn vị kỹ thuật. Điều quan trọng không phải là nhà trường tự mình làm tất cả, mà là biết kết nối những nguồn lực cần thiết để người sản xuất có được giải pháp phù hợp.

Trong quá trình ấy, kinh nghiệm của người nông dân cần được trân trọng như một nguồn tri thức quan trọng. Người nông dân có thể không quen với những thuật ngữ công nghệ, nhưng lại hiểu rất rõ đặc điểm của đất, sự thay đổi của dòng nước, tập quán sinh trưởng của cây và những bất tiện trong công việc hằng ngày. Có những điều người kỹ sư chỉ nhận ra sau nhiều lần khảo sát, trong khi người nông dân đã tích lũy qua nhiều mùa vụ. Khi kiến thức khoa học gặp kinh nghiệm thực tiễn trong tinh thần tôn trọng và học hỏi lẫn nhau, giải pháp được hình thành sẽ có nhiều cơ hội đi vào cuộc sống.

Cũng từ đó, cần thay đổi cách nhìn về nông nghiệp thông minh. Thông minh không nhất thiết đồng nghĩa với nhiều cảm biến hơn, nhiều màn hình hơn hay những hệ thống tự động hóa phức tạp hơn. Một hệ thống tưới được thiết kế lại để tiết kiệm nước, một dụng cụ giúp giảm sức lao động, một quy trình ghi chép đơn giản nhưng chính xác, một cách tổ chức thu hoạch giúp giảm tổn thất đều có thể là những bước tiến đáng kể. Công nghệ chỉ thật sự có ý nghĩa khi tạo ra hiệu quả và phù hợp với người sử dụng. Nông nghiệp thông minh trước hết cần bắt đầu từ tư duy thông minh, từ cách nhận diện đúng vấn đề và lựa chọn giải pháp hợp lý.

"Trái ngọt" sẽ đến sớm hơn

Nếu được tổ chức bài bản, những hoạt động ấy còn mở ra một phương thức đào tạo rất đáng quan tâm. Một hợp đồng thiết kế hệ thống tưới cho hợp tác xã có thể trở thành dự án học tập liên ngành. Sinh viên cùng giảng viên khảo sát hiện trạng, tính toán phương án, lập dự toán, lựa chọn thiết bị và theo dõi triển khai. Người học không chỉ thực hành kiến thức chuyên môn, mà còn học cách giao tiếp với khách hàng, tôn trọng cam kết, làm việc theo tiến độ và chịu trách nhiệm với kết quả. Những công việc có yêu cầu chuyên môn và an toàn cao vẫn phải do giảng viên, cán bộ kỹ thuật hoặc đơn vị đủ năng lực chịu trách nhiệm. Nhờ vậy, trải nghiệm thực tiễn trở thành một phần của quá trình đào tạo nghiêm túc.

Điều đáng chú ý là giá trị của chuyển giao công nghệ không kết thúc ở ngày bàn giao thiết bị. Người nông dân còn cần biết sử dụng, bảo trì, xử lý những trục trặc thông thường và được hỗ trợ khi gặp khó khăn. Có những hệ thống ban đầu vận hành rất tốt, nhưng sau một thời gian lại ít được sử dụng vì người vận hành chưa thành thạo hoặc chi phí duy trì vượt quá khả năng. Bởi vậy, FarmS - NLU cần xem việc đồng hành sau chuyển giao là một phần của trách nhiệm chuyên môn. Sau một mùa sản xuất, nhóm thực hiện có thể trở lại cùng hợp tác xã đánh giá hiệu quả, lắng nghe những bất tiện, điều chỉnh phương án và ghi nhận kinh nghiệm. Chính những lần trở lại ấy tạo nên niềm tin giữa nhà trường với người sản xuất.

Và có lẽ, cũng từ những công việc rất cụ thể đó, những hạt giống khởi nghiệp sẽ được gieo xuống. Một nhóm sinh viên thiết kế được thiết bị cơ giới hóa phù hợp với nông trại nhỏ. Một nhóm khác phát triển phần mềm quản lý sản xuất cho hợp tác xã. Một đề tài nghiên cứu tạo ra giải pháp tận dụng phụ phẩm nông nghiệp. Nếu những ý tưởng ấy được thử nghiệm trong điều kiện thực tế, được người sử dụng góp ý và được doanh nghiệp hỗ trợ hoàn thiện, chúng có thể từng bước trở thành sản phẩm, dịch vụ hoặc dự án khởi nghiệp.

Khởi nghiệp trong trường đại học vì thế không chỉ bắt đầu từ một cuộc thi ý tưởng hay một bản thuyết trình hấp dẫn. Khởi nghiệp có thể bắt đầu từ một vấn đề chưa được giải quyết trên đồng ruộng, từ một thiết bị cần cải tiến, từ một nhu cầu nhỏ nhưng lặp đi lặp lại trong hàng nghìn hộ sản xuất. Khi sinh viên được tiếp xúc thường xuyên với những vấn đề ấy, tinh thần sáng tạo và khát vọng khởi nghiệp sẽ có thêm nền tảng thực tiễn.

Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM có thể phát huy các hoạt động nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ khởi nghiệp hiện có để hình thành một mạng lưới FarmS - NLU mở rộng. Trong mạng lưới ấy, các khoa, bộ môn, đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp cùng tham gia theo thế mạnh của mình. Nhà trường đóng vai trò kết nối và tổ chức tri thức, doanh nghiệp góp phần phát triển sản phẩm và thương mại hóa, hợp tác xã tạo môi trường thử nghiệm, còn người nông dân tham gia đánh giá hiệu quả sử dụng.

Mô hình ấy không nhất thiết phải khởi đầu bằng một công trình lớn hay một khoản đầu tư đồ sộ. Có thể bắt đầu từ một khu thực nghiệm sẵn có, một nhóm giảng viên tâm huyết, một số sinh viên mong muốn thử sức và vài hợp tác xã sẵn lòng đồng hành. Trường có thể lựa chọn một số bài toán thiết thực như tưới tiết kiệm nước, cơ giới hóa quy mô nhỏ, quản lý dữ liệu sản xuất, sơ chế và bảo quản nông sản để tổ chức thí điểm. Khi có kết quả, những kinh nghiệm được tổng kết, hoàn thiện và từng bước mở rộng sang lĩnh vực khác.

Kéo gần khoảng cách sinh viên với nông dân

Cũng cần tính đến cơ chế tổ chức để FarmS - NLU có thể hoạt động liên tục và bền vững. Nông trại không thể ngừng chăm sóc cây trồng khi sinh viên nghỉ học. Thiết bị không thể thiếu người bảo trì khi kết thúc một đề tài nghiên cứu. Hợp tác xã không thể chờ đến học kỳ sau mới được giải quyết sự cố. Vì vậy, FarmS cần có đầu mối điều phối rõ ràng, có cơ chế phối hợp giữa các đơn vị chuyên môn, có nguồn lực vận hành và trách nhiệm cụ thể đối với từng hoạt động. Những hợp đồng thiết kế, thử nghiệm và chuyển giao cũng cần được quản lý minh bạch, phù hợp với chức năng, thẩm quyền và quy định của nhà trường.

Thành công của FarmS - NLU không nên được đo bằng số lượng thiết bị hiện đại được lắp đặt hay diện tích khu thực nghiệm. Điều đáng quan tâm hơn là sinh viên trưởng thành như thế nào sau mỗi dự án, bao nhiêu vấn đề của người sản xuất được giải quyết, những giải pháp có được sử dụng lâu dài hay không, chi phí sản xuất được cải thiện ra sao và những kinh nghiệm thực tiễn đã trở thành nội dung giảng dạy như thế nào. Khi những thước đo ấy được coi trọng, FarmS sẽ tránh được nguy cơ trở thành một mô hình trình diễn đẹp mắt nhưng ít gắn bó với đời sống.

Sâu xa hơn, FarmS - NLU còn gợi mở một cách nhìn mới về sứ mạng của trường đại học nông nghiệp trong kỷ nguyên chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đại học không chỉ là nơi chuẩn bị nguồn nhân lực cho tương lai, mà còn có thể trực tiếp tham gia kiến tạo tương lai ấy. Nhà trường không chỉ chuyển giao những gì mình đã nghiên cứu, mà còn biết lắng nghe xã hội đang cần gì để định hướng nghiên cứu. Không chỉ đào tạo sinh viên đáp ứng những công việc đang có, mà còn nuôi dưỡng năng lực sáng tạo những công việc và giải pháp mới

“

Khi tri thức biết tìm đường về với đồng ruộng, cánh đồng cũng có thể trở thành một giảng đường không có bốn bức tường. Và mỗi mùa vụ lại là một mùa gieo thêm những hạt giống tri thức cho tương lai.

Trong hành trình ấy, người thầy cũng có thêm một vai trò. Bên cạnh truyền đạt kiến thức, người thầy trở thành người kết nối sinh viên với cuộc sống, kết nối nghiên cứu với sản xuất, kết nối kinh nghiệm đồng ruộng với tri thức khoa học. Một chuyến khảo sát hợp tác xã có thể giúp người thầy nhận ra những vấn đề chưa từng xuất hiện trong giáo trình. Một cuộc trò chuyện với nông dân có thể mở đầu cho đề tài nghiên cứu mới. Một thất bại trong quá trình thử nghiệm có thể gợi ra những câu hỏi đáng suy ngẫm hơn cả một kết quả thành công.

Có một hình ảnh rất đẹp về trường đại học nông nghiệp: những sinh viên mang đôi giày lấm đất trở về giảng đường, trong chiếc ba lô không chỉ có sách vở mà còn có những câu hỏi từ cánh đồng. Những câu hỏi về đất, nước, cây trồng, máy móc, chi phí và sinh kế của người nông dân. Rồi từ giảng đường, những người trẻ lại mang kiến thức, ý tưởng và khát vọng trở về đồng ruộng, cùng bà con thử nghiệm những cách làm mới.

Những chuyến đi và về ấy có thể làm nên một nhịp cầu bền chặt giữa nhà trường và cộng đồng. Mỗi chuyến đi mang về một bài học. Mỗi lần trở lại mang theo một giải pháp. Mỗi mùa vụ kết thúc lại mở ra những câu hỏi và cơ hội nghiên cứu mới.

Một ngày nào đó, khi hợp tác xã cần cải tiến công nghệ, khi doanh nghiệp cần thử nghiệm sản phẩm, khi người nông dân muốn thay đổi phương thức sản xuất, Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM có thể trở thành địa chỉ được nghĩ đến như một người bạn đồng hành đáng tin cậy. Không chỉ vì nhà trường có những chuyên gia giỏi, những phòng thí nghiệm hiện đại, mà còn vì ở đó có những con người sẵn lòng lắng nghe, cùng tìm lời giải và cùng chịu trách nhiệm với kết quả.

Có lẽ, đó cũng là một hình ảnh đẹp về tương lai của Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM. Một ngôi trường có những giảng đường rộng mở, và những cánh đồng cũng rộng mở. Một ngôi trường không chỉ trao tấm bằng tốt nghiệp cho sinh viên, mà còn trao những giá trị thiết thực cho cộng đồng. Một ngôi trường không chỉ đào tạo những người làm nông nghiệp, mà còn góp phần kiến tạo những phương thức làm nông nghiệp mới.

Và biết đâu, từ một hệ thống tưới được cải tiến, một khu vườn được chăm sóc tốt hơn, một hợp tác xã vận hành hiệu quả hơn, FarmS sẽ từng bước hình thành một hành trình lớn hơn: hành trình đưa tri thức đại học đến gần đời sống, để khoa học không chỉ được viết thành những công trình nghiên cứu, mà còn được nhận ra qua những mùa màng tốt tươi, những nụ cười của người nông dân và những người trẻ tự tin bước vào nghề.

Đưa bài toán của người nông dân vào giảng đường đại học

Đào tạo nông dân chuyên nghiệp - bước ngoặt trong chiến lược khuyến nông đến 2050