Đưa bài toán của người nông dân vào giảng đường đại học
Gợi mở về giáo dục, khoa học liên ngành và phát triển nhân lực từ Diễn đàn “Nông nghiệp xanh, phát triển nhân lực cho kỷ nguyên mới” do Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM tổ chức.
Đặt một hạt giống lên bàn, người nghiên cứu di truyền nhìn thấy những đặc tính cần chọn lọc. Người nông dân nghĩ đến mùa màng. Người nghiên cứu đất nghĩ đến dinh dưỡng, độ ẩm và hệ vi sinh vật. Người làm kinh tế tính chuyện đầu tư, thị trường, thu nhập. Người nghiên cứu văn hóa nhớ đến món ăn, tập quán canh tác và ký ức của một vùng quê.
Một hạt giống nhỏ mà mở ra nhiều thế giới. Mỗi ngành học soi sáng một phần. Khi những cách nhìn gặp nhau, câu hỏi cũng thay đổi: làm sao từ hạt giống ấy có thể tạo nên một sinh kế tốt, một hệ sinh thái khỏe và một cộng đồng biết cùng nhau phát triển? Có lẽ, đó cũng là một cách bước vào câu chuyện nông nghiệp xanh và phát triển nhân lực cho kỷ nguyên mới.
Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM tổ chức diễn đàn cùng ngày hội nghề nghiệp, cuộc thi sáng tạo UAV, hoạt động kết nối doanh nghiệp và ra mắt không gian khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo. Những hoạt động ấy gợi mở một không gian rộng hơn: cùng suy nghĩ lại về cách học, cách nghiên cứu và cách đại học đồng hành với đời sống.
Màu xanh cần được gieo trong tư duy
Một nền nông nghiệp xanh cần giống phù hợp, công nghệ tiết kiệm tài nguyên, quy trình an toàn và khả năng tận dụng phụ phẩm. Phía sau những giải pháp ấy là con người biết đặt câu hỏi, cân nhắc lựa chọn và chịu trách nhiệm với hệ quả của lựa chọn.
Một phương án có thể làm tăng sản lượng nhưng đồng thời làm tăng chi phí. Một thiết bị có thể tiết kiệm lao động nhưng khó sửa chữa tại địa phương. Một sản phẩm có thể được thị trường đón nhận, trong khi lợi ích của người trực tiếp sản xuất vẫn chưa được bảo đảm.
Vì vậy, nông dân nói riêng và những người làm nông nghiệp cần nhìn được những mối liên hệ. Đất, nước, cây trồng, vật nuôi, thị trường và cộng đồng luôn tác động qua lại. Một quyết định trong trang trại có thể ảnh hưởng đến dòng nước bên ngoài hàng rào; một yêu cầu từ người mua có thể làm thay đổi cách tổ chức cả vùng sản xuất.
Giáo dục cho tương lai xanh cần giúp người học nhận ra những liên hệ ấy. Từ đó, biết hỏi thêm một câu trước khi quyết định, biết kiểm chứng thêm một lần trước khi khuyến nghị và biết lắng nghe những người sẽ sống cùng kết quả của giải pháp.
Ngày hội nghề nghiệp thường bắt đầu bằng câu hỏi: học ngành này, sau khi tốt nghiệp sẽ làm công việc gì? Sinh viên cần câu trả lời rõ ràng. Gia đình cũng mong nhìn thấy con đường nghề nghiệp sau những năm đầu tư cho việc học. Nhưng bên cạnh câu hỏi ấy, có thể mở thêm một câu hỏi: từ ngành đang học, có thể góp phần giải quyết vấn đề gì của cuộc sống?
Khi nhìn thấy ý nghĩa xã hội của chuyên môn, người học có thêm động lực. Kiến thức trên bảng trở thành công cụ để hiểu một khó khăn cụ thể. Việc học có địa chỉ, có người chờ đợi, có kết quả để kiểm chứng.
Từ đó, giáo dục đại học có thể nuôi dưỡng đồng thời năng lực nghề nghiệp và ý thức phụng sự.
Người học cần được tập đặt câu hỏi
Trong một lớp học, có sinh viên trả lời nhanh, có sinh viên cần nhiều thời gian suy nghĩ. Có sinh viên giỏi trình bày, có sinh viên quan sát rất kỹ nhưng ít nói. Nếu chỉ nhìn qua một cách đánh giá, nhiều khả năng có thể chưa được nhận ra.
Người giảng viên có thể mở thêm cơ hội bằng những câu hỏi: em nhìn thấy điều gì? Em còn băn khoăn ở đâu? Nếu điều kiện thay đổi, phương án này còn phù hợp không? Có ai sẽ gặp khó khăn khi sử dụng giải pháp ấy?
Những câu hỏi như vậy giúp sinh viên tập suy nghĩ bằng lý lẽ, bằng chứng và trải nghiệm. Các sinh viên được học cách thừa nhận điều chưa biết, điều chỉnh nhận định khi có thông tin mới và bảo vệ quan điểm bằng lập luận.
Tinh thần khoa học được nuôi dưỡng từ những việc nhỏ ấy. Đổi mới sáng tạo cũng bắt đầu khi một người dám nhìn điều quen thuộc bằng câu hỏi khác, rồi kiên nhẫn tìm hiểu đến cùng.
Một giảng đường khuyến khích hỏi sẽ tạo thêm cơ hội cho những ý tưởng chưa thành hình. Trong số những câu hỏi còn vụng về hôm nay, có thể có mầm của một hướng nghiên cứu ngày mai.
Chuyên môn sâu cần những nhịp cầu
Những người được đào tạo theo từng chuyên ngành sẽ bước vào giáo dục và khoa học liên ngành bằng cách nào? Đây là băn khoăn rất thực tế. Không ai có thể học sâu tất cả lĩnh vực, cũng không thể thay đổi toàn bộ chương trình đào tạo trong một sớm một chiều. Có thể bắt đầu từ việc giữ vững chiều sâu chuyên môn, đồng thời mở rộng khả năng làm việc với người khác.
Người nghiên cứu giống vẫn cần giỏi về giống. Người làm cơ khí vẫn cần chắc về thiết kế, chế tạo. Người làm kinh tế vẫn cần hiểu tổ chức sản xuất và thị trường. Khi cùng giải quyết một vấn đề, mỗi người mang đến phần hiểu biết của mình và học cách nhận ra chỗ cần đến chuyên môn khác.
Liên ngành đòi hỏi một thái độ khiêm nhường: biết rõ giới hạn của điều mình biết. Cũng cần một năng lực giao tiếp: giải thích được chuyên môn bằng ngôn ngữ người khác có thể hiểu.
Một nhóm liên ngành có thể bắt đầu bằng cuộc trao đổi rất giản dị: khó khăn chung là gì, ai đang chịu tác động, mỗi người có thể đóng góp điều gì và bằng cách nào cùng kiểm chứng kết quả?
Để bài toán bước vào giảng đường
Hãy thử hình dung một hợp tác xã mang đến trường câu hỏi: làm sao giảm thất thoát rau sau thu hoạch mà chi phí vẫn phù hợp với quy mô hiện có?
Câu hỏi ấy có thể cần kiến thức sinh lý cây trồng, bảo quản, bao bì, vận chuyển, quản trị và thị trường. Nhóm nghiên cứu phải hiểu rau được thu lúc nào, chờ bao lâu, đi bằng phương tiện gì, người mua yêu cầu ra sao và hợp tác xã có khả năng đầu tư đến đâu.
Đây có thể trở thành một dự án chung của giảng viên, sinh viên nhiều ngành. Mỗi nhóm phụ trách một phần, nhưng cùng hướng đến kết quả sử dụng được. Những điều học trong giáo trình sẽ gặp những ràng buộc rất cụ thể của đời sống.
Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh có thể gợi mở thêm những không gian học tập như vậy: lấy vấn đề làm điểm gặp gỡ, tạo điều kiện để các khoa cùng tham gia.
Qua mỗi dự án, sinh viên học chuyên môn, học phối hợp và học cách chịu trách nhiệm với công việc chung. Giảng viên cũng có thêm cơ hội làm mới câu hỏi nghiên cứu từ thực tế.
Đem câu hỏi của nông dân vào trường đại học
Một người nông dân nói cây chậm lớn. Câu trả lời có thể liên quan đến giống, đất, nước, dinh dưỡng hoặc cách chăm sóc. Nếu vội đưa ra giải pháp, rất dễ xử lý một biểu hiện mà chưa hiểu nguyên nhân.
Công việc đầu tiên của người nghiên cứu vì vậy là quan sát, hỏi, đo đạc và đối chiếu. Cũng cần hiểu lịch sử canh tác, nguồn lực của gia đình, những cách bà con đã thử và lý do một giải pháp trước đây không được tiếp tục.
Đưa bài toán cuộc sống vào nghiên cứu đòi hỏi sự nghiêm túc như vậy. Một câu hỏi từ thực tế có thể mở ra nghiên cứu ứng dụng, đồng thời dẫn đến những câu hỏi khoa học sâu hơn. Tri thức nền tảng giúp giải thích hiện tượng; thực tế lại gợi thêm hướng khám phá.
Mối liên hệ ấy cần được nuôi dưỡng lâu dài. Nhà khoa học cần thời gian nghiên cứu. Người sản xuất cần người đồng hành đáng tin. Nhà trường có thể trở thành nơi kết nối hai nhịp thời gian, để những kết quả trước mắt và năng lực tri thức lâu dài cùng được bồi đắp.
Cánh đồng cũng là nơi cùng học
Một chuyến thực tập sẽ có ý nghĩa sâu hơn khi sinh viên được theo dõi sự thay đổi qua nhiều lần đến. Lần đầu quan sát, lần sau mang câu hỏi trở lại, rồi cùng người dân thử một phương án và đánh giá kết quả.
Ở đó, người nông dân là người cùng tạo ra hiểu biết. Những kinh nghiệm về đất, nước, mùa vụ được tích lũy qua nhiều năm có thể gợi mở những điều chưa hiện diện đầy đủ trong dữ liệu.
Nhà khoa học mang đến phương pháp đo lường, phân tích và kiểm chứng. Bà con mang đến sự am hiểu bối cảnh. Sinh viên mang đến câu hỏi mới, sức trẻ và khả năng tiếp cận công cụ mới. Cuộc gặp ấy có thể giúp mỗi phía hiểu thêm điều trước đây chưa nhìn thấy.
Từ những quan hệ bền bỉ như vậy, giảng đường được mở rộng đến trang trại, hợp tác xã, khu rừng, ao nuôi. Tri thức được lưu chuyển và làm giàu qua trải nghiệm, còn lòng tin được hình thành qua những công việc cùng làm.
Công nghệ cần đi cùng năng lực phán đoán
Chiếc UAV trong cuộc thi có thể khơi dậy niềm say mê của sinh viên. Từ niềm say mê ấy, người học sẽ bước tiếp vào những câu hỏi về an toàn, độ chính xác, hiệu quả, bảo trì và điều kiện sử dụng.
Một thiết bị hoạt động tốt trong trình diễn cần được kiểm chứng thêm khi đi vào môi trường sản xuất. Người vận hành phải hiểu nhiệm vụ, đặc điểm địa hình và những giới hạn của công cụ.
Với trí tuệ nhân tạo cũng vậy. Công cụ có thể hỗ trợ tìm kiếm, phân tích, xây dựng phương án. Người sử dụng vẫn cần kiểm tra nguồn dữ liệu, nhận ra thông tin thiếu chắc chắn và đối chiếu với thực tế.
Giáo dục trong bối cảnh ấy cần dành thêm chỗ cho năng lực phán đoán. Sinh viên cần biết giải thích vì sao lựa chọn một phương án, đã dựa vào bằng chứng nào và còn điều gì chưa đủ cơ sở kết luận.
Công nghệ càng mạnh, việc học cách sử dụng có trách nhiệm càng cần được chăm chút. Năng lực ấy giúp người trẻ chủ động trong công việc và tiếp tục học khi công cụ thay đổi.
Khởi nghiệp từ một giá trị có người cần
Không gian khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo có thể trở thành nơi sinh viên tìm bạn đồng hành, gặp người hướng dẫn và thử nghiệm ý tưởng. Sức sống của không gian ấy được tạo nên từ những vấn đề cụ thể có người mong giải quyết.
Có thể là dịch vụ sửa chữa thiết bị nông nghiệp, giải pháp bảo quản quy mô nhỏ, công cụ hỗ trợ hợp tác xã hoặc một sản phẩm tận dụng phụ phẩm có đầu ra phù hợp.
Trước mỗi ý tưởng, cần những câu hỏi giản dị: ai cần, cần đến mức nào, đang giải quyết bằng cách gì, có sẵn lòng sử dụng và chi trả hay không? Thử nghiệm nhỏ giúp nhóm khởi nghiệp học được điều gì trước khi đầu tư lớn hơn?
Tinh thần khởi nghiệp còn có thể hiện diện trong công việc làm thuê, nghiên cứu hay phục vụ cộng đồng. Một người chủ động phát hiện vấn đề, đề xuất cải tiến và theo đuổi đến kết quả đang đóng góp bằng tinh thần kiến tạo. Nhà trường có thể nuôi dưỡng tinh thần ấy rộng rãi, để mỗi sinh viên tìm được cách tạo giá trị phù hợp với năng lực và lựa chọn của mình.
Từ ngày hội đến một quan hệ lâu dài
Ngày hội nghề nghiệp là dịp sinh viên tìm cơ hội, doanh nghiệp tìm người và nhà trường lắng nghe nhu cầu. Những cuộc gặp sẽ có sức lan tỏa khi tiếp tục bằng thực tập có hướng dẫn, dự án chung và phản hồi thường xuyên về năng lực người học.
Các thỏa thuận hợp tác có thể được cụ thể hóa bằng một số việc vừa sức trong 90 ngày: chọn bài toán, lập nhóm, xác định nơi thử nghiệm và cùng đánh giá bước đầu. Mỗi việc có người phụ trách, có thời gian và có kết quả để nhìn lại. Từ những việc ấy, Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh có thể tiếp tục mở rộng vai trò kết nối tri thức, con người và cơ hội phát triển.
Rồi đây, mỗi sinh viên sẽ đi một con đường. Có người ở phòng thí nghiệm, có người đến doanh nghiệp, có người trở về quê. Mong rằng hành trang mang theo có chuyên môn vững, tinh thần học hỏi và khả năng cùng người khác giải quyết vấn đề.
Một giảng đường mở ra nhiều chân trời khi từ nơi ấy, những con người biết gieo tri thức, nuôi lòng tin và kiên trì làm cho cuộc sống tốt hơn cùng trưởng thành.
