'Dựng' danh trà từ một lần… mắc kẹt ở Trường Sơn Đông
Chiều xuống trên đỉnh Trường Sơn Đông, sương mờ lại bảng lảng phủ kín những triền chè xanh mướt uốn lượn theo sườn dốc Kon Plông (Quảng Ngãi). Từng luống chè hòa cùng màu xanh thẫm của rừng nguyên sinh và sắc tím hoa mua, thấp thoáng mái nhà của đồng bào Xơ Đăng, Mơ Nông, vẽ lên một bức tranh khoáng đạt đầy sức sống. Ít ai ngờ rằng, để có được màu xanh trù phú và đổi thay này, câu chuyện lại bắt đầu từ một lần mắc kẹt giữa đại ngàn.
Sương mù tạo… duyên trà
Trước đây, nhắc đến miền núi cao Kon Plông, người ta chỉ nhớ những cánh rừng thông hun hút, những cơn mưa phùn kéo dài và cái lạnh len lỏi quanh năm.
Đời sống của đồng bào Xơ Đăng khi ấy phụ thuộc hoàn toàn vào cây mì (sắn) và cây trồng ngắn ngày, nhưng hiệu quả kinh tế thấp và giá cả bấp bênh khiến đói nghèo cứ đeo bám.
Thế nhưng, bước ngoặt đã đến vào mùa mưa năm 2019. Trên đường khảo sát vùng quế Trà My (Quảng Nam cũ) trở về Gia Lai, sương mù dày đặc đã khiến anh Nguyễn Công Hội phải dừng chân qua đêm tại đây.
Với kinh nghiệm hơn 30 năm gắn bó với ngành chè tại quê nhà Phú Thọ – nơi anh đang vận hành nhà máy chế biến chè xuất khẩu công suất khoảng 2.000 tấn mỗi năm, anh đã nhận ra những cây chè bản địa cổ thụ mọc giữa rừng.
Dưới độ cao hơn 1.200m, với khí hậu mát lạnh quanh năm, biên độ nhiệt lớn cùng lớp đất phong hóa, anh Hội nhìn thấy điều mà ít ai chú ý: "Tôi cảm nhận được hương chè từ những cây cổ thụ mọc giữa rừng... là điều kiện hiếm có để tạo nên những dòng trà thượng hạng", anh nói.
Bất chấp nhiều người bảo anh gàn dở khi bỏ lại nhà máy nghìn tấn ở Phú Thọ để lên cao nguyên chịu khổ, anh Hội cùng các chuyên gia Viện Nghiên cứu Chè Việt Nam (nay là Trung tâm nghiên cứu và Phát triển chè) vẫn quyết tâm kiểm nghiệm nguồn nước, đất, không khí.
Sau hai năm đổ mồ hôi trồng thử nghiệm, sáu giống chè gồm PH8, Kim Tuyên, Phúc Vân Tiên, PH11, Shan Tuyết và Lai 1 đã phát triển vượt mong đợi. Tháng 9/2020, Hợp tác xã Chè sạch Đông Trường Sơn chính thức ra đời.
Tưởng chỉ là cái bắt tay…
Sự chọn lựa “sinh tử” từ anh Nguyễn Công Hội, đã khiến anh đã trở nên thân thiết với các bản làng. Bà con mến người nơi xa đến ăn ở cùng họ.
Hộ nào muốn trồng chè, cần tư vấn kỹ thuật hay cải tạo đất, anh và cán bộ kỹ thuật đều tận tình hướng dẫn. Sự thay đổi ấy hiện hữu rõ nét trong đời sống của từng người dân bám đất, bám rừng.
Như câu chuyện của già làng Đinh Văn Rinh ở thôn Vi Choong, cả đời gắn bó với rừng thông, từng tính chuyện bán đất chia cho con, nay già đã chuyển đổi 3,5 sào vườn sang trồng chè.
Nhìn những luống chè xanh non, già vui mừng nói: "Tưởng liên kết chỉ đơn giản như cái bắt tay, thế mà nó lại mở ra cánh cửa thoát nghèo cho bà con! Chè có ở đây từ lâu nhưng chưa ai nghĩ có thể kinh doanh được".
Hay như anh A Duẩn ở thôn Tu Cần, thay vì chuyên canh cây sắn mỗi năm chỉ thu hoạch một lần với thu nhập bấp bênh, nay nhờ chuyển sang trồng chè, anh có thể hái tới 10 lần mỗi năm, mang lại nguồn thu cao gấp sáu đến bảy lần.
Rồi cả ông Bùi Văn Tân, năm 2020 rời Bình Định lên xã Hiếu lập nghiệp, chứng kiến đồi chè xanh tốt của Hợp tác xã, ông cũng quyết định mua đất trồng chè ngay bên Quốc lộ 24, cạnh homestay Thảo Nguyên trên cung đường dẫn vào Khu du lịch sinh thái Măng Đen.
Sau 5 năm, Hợp tác xã đã phát triển vùng nguyên liệu hơn 150 ha, năng suất bình quân đạt từ 2 đến 3 tấn búp tươi/ha/năm. Với giá thu mua 10.000 - 20.000 đồng/kg, doanh thu của thành viên đạt trung bình 100 - 200 triệu đồng/ha.
Mô hình cũng giải quyết việc làm thường xuyên cho khoảng 40 lao động địa phương, chủ yếu là đồng bào Xơ Đăng, với mức lương ổn định từ 7 đến 9 triệu đồng/tháng.
Khát vọng định danh trà Việt ra biển lớn
Nhờ khí hậu mát lạnh và quy trình canh tác nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn VietGAP, những búp chè nơi đây mang hương thơm thanh, vị ngọt hậu và được giới chuyên môn đánh giá rất cao.
Đến nay, Hợp tác xã đã phát triển hơn 10 dòng sản phẩm, trong đó có 3 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 3 sao, từng bước định hình thương hiệu chè Kon Plông.
Nhìn nhận về hướng đi này, Bí thư Đảng ủy xã Kon Plông Lê Đức Tín chia sẻ rằng cây chè đang mở ra một hướng phát triển phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương; qua đó tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân, góp phần hình thành nông sản đặc trưng gắn với du lịch sinh thái cho xã Kon Plông và vùng lân cận.
Chính từ nền tảng vững chắc đó, không dừng lại ở thị trường trong nước, anh Nguyễn Công Hội – người từng đưa trà Phú Thọ vươn tầm châu Á – đang tiếp tục mang thương hiệu trà Kon Plông vươn xa thế giới.
Những chuyến tham dự Triển lãm Trà quốc tế Trung Quốc năm 2026 tại tỉnh Chiết Giang, sự kiện "Ngày Quốc tế Trà" và Lễ hội Trà - Con đường Tơ lụa ở tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc, chính là nhịp cầu giúp anh tiếp cận công nghệ chế biến hiện đại và mở ra cơ hội hợp tác toàn cầu.
Chiều buông xuống Trường Sơn Đông, sương lạnh lại bao phủ những đồi chè uốn lượn. Giữa đại ngàn, từng búp chè vẫn lặng lẽ vươn mình, mang theo niềm tin về một vùng đất đang đổi thay từng ngày nhờ những cái bắt tay đoàn kết và khát vọng không ngừng về tinh hoa trà Việt phải được thế giới biết đến.
