Đầm Ô Loan no mùa nước 'ói'

Những tháng mùa nước “ói”, người dân ven đầm dùng xuồng nhỏ (sõng câu) chập tối ra đầm chong đèn dầu (đèn chấn) để bắt bắt tôm cá. Mấy năm trước đầm đói vì ít thủy sản, thì năm nay đầm đã... no.

Đóng chấn bằng đèn dầu

Ô Loan là đầm nước lợ nổi tiếng ở Phú Yên cũ, có diện tích mặt nước hơn 1.200ha, giữa đầm có những hòn núi đá nhỏ gọi là Hòn Lao, Hòn Chùa, Hòn Khô, cồn Phú Sơn. Cạnh đó có Vũng Lắm, Vũng Diều, xóm Lưới Gõ... Từ tháng 10 đến tháng 12 là mùa mưa lũ, nước từ nhánh sông Kỳ Lộ đổ về làm cho nước trong đầm dâng cao, đục ngầu, người dân quanh vùng gọi là mùa nước “ói”.

Chiều, anh Nguyễn Văn Thơm (40 tuổi) ở xóm Hòn Lao rót dầu vào đèn chấn rồi “xỏ xâu” (luồng sợi dây vào các đèn chấn lại) cầm một tay, tay kia cầm cái dầm, ra cạnh mé đầm ngồi trên chiếc sõng câu (một loại xuồng nhỏ) bơi thẳng ra giữa đầm đi đóng chấn.

Đến nơi, anh Thơm thả tấm chấn xuống nước, rút hai dây bên hai viền chấn cho thẳng, quơ rong rêu bám chỗ rốn chấn rồi treo đèn trên trụ chấn.

Cứ thế, anh Thơm lần lượt treo đèn 10 tấm chấn. Anh cho biết, gia đình làm nghề này từ thời ông nội để lại. Lúc anh còn nhỏ tầm 16 tuổi theo ba anh ngồi trên sõng đi đóng chấn, tuổi nhỏ nên chỉ phụ bưng đèn, lượm tôm, cá.

“Canh sao đóng xong 10 tấm chấn, trời nhá nhem tối trên đầm cũng đỏ đèn chấn, chứ đóng sớm quá thì tốn dầu, muộn quá thì không có cá tôm vì cá tôm hay đi chập sẩm”, anh Thơm nói.

Đi đóng chấn, một tấm chấn cắm 3 cây sào, 2 cây cắm ở miệng chấn và 1 cây cắm ở yếm chấn (rốn chấn). Còn đèn chấn là dùng đèn dầu đặt lên trên tấm gỗ nhỏ, lấy chai nhựa cắt bỏ phần đít chai đậy đèn lại cho khỏi tắt. Mùa nước “ói” đục ngầu, tôm cá cay mắt, thấy ánh sáng từ đèn dầu “bắt mắt” bơi đến lọt vào rốn chấn.

Anh Thơm còn cho hay nghề này, buổi sáng vá tấm chấn lâu ngày rách, chiều đến thì mới lục đục lo dầu đèn. Có hôm nửa buổi sáng đi dạt chấn (chấn ngâm dưới nước lâu ngày rong giẻ bám đầy nên đêm phơi trên mặt nước cho khô rong rồi giũ sạch), để chiều đi đóng chấn.

Đóng chấn xong, sẩm tối anh về nhà nghỉ ngơi. Nửa đêm, anh bơi sõng ra đầm thăm chấn, mờ sáng thăm lần nữa để bắt tôm cá. Có đêm 10 miệng chấn của anh bắt được 1 kg tôm đất bán với giá 300.000 đồng/kg và các loại cá nữa. Vậy là anh bỏ túi trung bình 500.000 đồng/đêm, có đêm kiếm 1 triệu đồng.

“Mùa nước “ói” là mùa lộc từ đầm vì nước thượng nguồn đổ về mang theo nguồn thức ăn dồi dào, tôm cá trong đầm lớn nhanh, mập béo”, anh Thơm nói.

Nghề không có “tội” với đầm

Sáng, từ Hòn Lao qua Gành Hàu đến xóm Lưới Gõ, tôi hỏi thăm ông Nguyễn Văn Tiến- thành viên tổ quản lý đầm- vừa đi thăm chấn về. Ông Tiến nói: “Tôi có thâm niên trên 50 năm chong đèn dầu đóng chấn trên đầm. Nghề đóng chấn này làm ăn từ xưa đến giờ cũng không lỗi thời, lại không có “tội” với đầm vì mắt lưới lớn.

Theo ông Tiến, đầm Ô Loan có quy luật tự nhiên mùa nước “ói” là tái tạo nguồn lợi của đầm. Bởi ven đầm người dân nuôi tôm thẻ chân trắng trong hồ đá (hồ hở), phía ngoài giăng lưới mùng, mùa mưa độ mặn trong đầm giảm xuống, nên người nuôi không nuôi tôm nữa, tháo lưới mùng, tôm cá sống trong hốc đá kẽ đá thoát ra ngoài.

Ngư dân ven đầm thả lưới, đóng chấn bắt cá tôm từ hồ nuôi tôm đến khu vực nước sâu. Đến cuối mùa mưa độ mặn trong đầm giảm đột ngột cá tôm, sò điệp trong đầm chết sạch. Lúc này nước biển tràn vào qua cửa An Hải, kết hợp nước đầu nguồn đổ về “trả lại” đầm nước lợ, sò điệp bắt đầu “rạy” (mới nở), cá tôm sinh sôi lớn nhanh, tái tạo thủy sản sau 2 tháng trưởng thành, năm đó đầm no.

Còn năm nào mà mùa mưa nước lụt không chảy về, cửa biển An Hải bị bồi lấp, cuối mùa mưa trong đầm không có nước mặn tràn vào thì nước trong đầm thành nước tù, nước đọng, đầm ô nhiễm rong giẻ, rong nhớt bám đầy, thủy sản trong đầm không sinh sôi tái tạo, năm đó đầm đói.

Đang nói chuyện, ông ngó lơ ra đầm rồi nói giọng buồn buồn, rằng thời gian qua, người dân ven đầm ai cũng than đầm đói vì hải sản cạn kiệt. Một phần vì cửa biển An Hải - nơi đầm thông ra với biển không mở nên nước trong đầm ô nhiễm, một phần do con người đánh bắt hủy diệt nên tôm, cá thưa dần.

Ông nói, trước đây đầm Ô Loan “chết” vì lờ 12 cửa ngục (lờ bóng Thái Lan ngư dân còn gọi là lờ 12 cửa ngục vì loại này đánh bắt hủy diệt, dây lờ thường có 12 miệng). Nghề đóng chấn mắt lưới to nên bắt con cá con tôm lớn, còn giữ lại “tài sản” con nhỏ dưới đầm. Còn lờ 12 cửa ngục bắt từ con lớn đến con nhỏ. Thả lờ 12 cửa ngục, châm xung điện thì hủy diệt từ con lớn đến loại mới... mở mắt. Có những năm hải sản trong đầm cạn kiệt. Mang trong mình bụng nước, trở thành đầm… than thở! Có lúc rong giẻ, rong nhớt nổi lên từng đám dày phủ kín mặt đầm. “Họp tổ quản lý đầm tôi ráng phát biểu, đề nghị không đánh bắt hủy diệt nguồn lợi thủy sản dưới đầm”, ông Tiến nói.

Còn ngư dân Trần Văn Thảo nhà ngửa mặt ra Cồn Phú Sơn kể rằng, trước đây phía ngoài hồ nuôi tôm cắm cọc tre cắm giăng mùng để bắt vẹm như bãi chông dưới đầm nhìn đau mắt, còn lưới mùng giăng “bó” kín đầm. Cồn Phú Sơn nằm gần bờ, đến mùa sinh sản, tôm đất rạy, nhưng do lưới mùng bắt vẹm giăng kín, tôm mẹ không vào được nên đẻ ngoài xa bị cá rô phi ăn hết, cộng với đánh bắt hủy diệt nên tôm đất gần như mất dạng.

Ngăn chặn đánh bắt hủy diệt

Đầm Ô Loan được Bộ VH-TT-DL công nhận là Di tích thắng cảnh cấp quốc gia vào năm 1996. Mỗi năm người dân có thể khai thác trong đầm này khoảng 350-400 tấn thủy sản các loại, đặc biệt là các loài nhuyễn thể là đặc sản như sò huyết, hàu, điệp. Tuy nhiên, một số người dân ven đầm Ô Loan sử dụng một số công cụ đánh bắt thủy sản mang tính hủy diệt như lờ bóng Thái Lan, xung điện, lưới điện… đã làm nguồn lợi thủy sản ở đầm này ngày càng suy giảm.

Theo UBND xã Ô Loan, thời gian qua địa phương ra quân, kiên quyết xử lý những trường hợp vi phạm và triển khai các giải pháp phục hồi, phát triển bền vững khu vực đầm Ô Loan. Đến nay xã đã thu giữ và tiêu hủy hàng ngàn lờ bóng Thái Lan, cọc tre, lưới mùng cắm thành que đăng, đồng thời đang rà soát, củng cố hồ sơ, kiên quyết giải tỏa các hồ nuôi tôm trái phép.

Thời gian tới, UBND xã tiếp tục tuyên truyền, vận động người dân không sử dụng các loại ngư cụ mang tính hủy diệt để khai thác thủy sản và không được lấn chiếm, tái chiếm mặt nước đầm Ô Loan. Xã sẽ cử lực lượng thường xuyên kiểm tra và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, tái phạm.

"Phố trên đầm"

Để trả lại môi trường sống cho các loài thủy sản, không gian đầm thông thoáng, sạch đẹp, UBND tỉnh Đắk Lắk đã triển khai đề án Bảo vệ môi trường đầm Ô Loan đến năm 2025, định hướng đến năm 2035. Theo đó, để khai thác hiệu quả kinh tế trong đầm Ô Loan, thiết lập địa giới ngư trường theo từng khu vực và hoạt động khai thác có sự quản lý, giám sát của chính quyền địa phương. Cùng với đó địa phương tiếp tục vận động người dân thực hiện hiệu quả hoạt động nuôi trồng, khai thác thủy sản mang tính bền vững.

Bà Phan Thị Duyên nhà ở cạnh mé đầm, nhìn ra đầm thông thoáng, sạch đẹp. Giọng bà không giấu được niềm vui, rằng trước đây, nhiều năm liền đầm Ô Loan “đói” nên ban đêm buồn thiu. Hai năm nay đầm hồi sinh với nhiều loại tôm cá, cua. Mùa nước “ói” ban đêm người đi đánh bắt chong đèn sáng rực như “phố trên đầm”. Nhiều nhất là đèn đóng chấn bắt tôm đất. Mỗi đêm hàng trăm người dân sống quanh đầm đánh bắt thủy sản thu hàng trăm triệu đồng từ đầm.

Chiều, tôi thong dong trên con đường ven đầm, nhìn vào từng ngôi nhà, những người đàn ông đang ngồi uống nước trà trước hàng ba, bên góc sân đèn dầu, tấm chấn, lưới để sẵn chuẩn bị cho một đêm mưu sinh. Nhìn nét mặt từng người, tôi cảm nhận ai cũng vui với mùa nước “ói” hiếm hoi này.