Mùa nước nổi: món quà cuối cùng của Mekong?

Lũ khác với Nổi. Lũ là nước dâng đột ngột. Còn Nổi là nước lên từ từ, hiếm khi gây tai họa. Sông Mekong và các phụ lưu có thể có lũ - lũ lên nhưng cả miền Tây Nam Bộ; chỉ có nước về - mùa nước nổi - món quà vô giá mà thiên nhiên đã ưu ái ban tặng cho vùng đất hào phóng và hiếu khách này.

Sông Mekong bắt nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, cao 5.224m, dài khoảng 4.800km; chảy qua sáu nước là Trung Quốc (hơn 2.100km), Myanmar (200km chung với Lào), Lào (1.987km), Thái Lan (1.500km chung với Lào), Campuchia (494km) và Việt Nam (225km). Sông dài thứ 7 châu Á, thứ 12 thế giới, lưu lượng hàng năm khoảng 475.000.000m³ nước, lưu vực rộng hơn 810.000km². 

Từ Phnom Penh, sông Mekong có thêm hai phụ lưu. Tonle Sap (Tonle: sông, Sap: nhạt) chảy ngược từ Đông Nam lên Tây Bắc và kết thúc bởi Tonle Sap Lake (người Việt gọi là Biển Hồ). Mùa mưa, hồ Tonle Sap dài khoảng 150km, ngang chừng 48km và sâu trung bình 12m. Tonle Bassac xuôi theo sông Mekong vào Việt Nam, gọi là sông Tiền (Mekong) và sông Hậu (Bassac).  Sông Tiền có 6 cửa sông đổ ra biển là Đại, Tiểu, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu và Ba Lai (hiện đã bị cống đập ngăn lại)... Sông Hậu có 3 cửa sông đổ ra biển là Định An, Ba Thắc (gọi trệch từ Bassac (?) hiện đã bị bồi lấp gần hết) và Tranh Đề.

Cửu Long (chín Rồng) là cách gọi riêng của người Việt về sông Mekong ở Việt Nam. Thực tế chỉ có sông Tiền và sông Hậu, không có “dòng sông Cửu Long” nào ở Việt Nam cả. Nhân tiện, xin nói thêm - Cửu Long - vùng đất chín Rồng. Còn Long An, Long Hải, Bình Long, Phước Long, Long Đất... thì chữ Long ở đây là Hưng Thịnh.

Mekong có nhiều sản vật quý. Loài cá trê khổng lồ (cá da trơn) có con nặng gần 300kg! Sông dài 4.800km, chỉ Stungtreng và Kratie (Campuchia) có cá heo nước ngọt đùa giỡn để khách chiêm ngắm. Mùa mưa, dòng Mekong như đoàn chiến mã từ độ cao 5.254m phi thẳng xuống đồng bằng rồi đổ ra biển, hung hãn đến bất thường. Mực nước chênh lệch giữa hai mùa có thể lên tới 15 - 20m. Đến vương quốc Angkor, đoàn chiến mã như ghìm cương. 

Xem thêm: Mùa nước nổi - nét văn hóa độc đáo ở miền Tây

Nước từ Mekong đổ ngược theo Tonle Sap ra hồ Tonle Sap mênh mông, tràn ra khắp vùng phụ cận. Nhìn từ máy bay, du khách tưởng phía dưới đang lụt. Cả con người và cỏ cây bao đời nay đã quen sống chung với nước. Từ Campuchia, Mekong vào Việt Nam khác hẳn. Dẫu cuồn cuộn phù sa nhưng không hung hãn phá phách. Nước từ từ đổ về trăm ngả, tưng bừng như mở hội. Tự ngàn xưa, Tây Nam Bộ chỉ có mùa nước nổi - nước cứ dâng lên, mỗi ngày một ít, từ 10 - 20cm; không có lũ như miền Trung hoặc lụt miền Bắc. 

Nắm được quy luật, người dân biến mùa nước nổi thành mùa làm ăn và làm giàu. Mùa nắng, khi thượng nguồn Mekong kiệt nước, trơ đáy; nước từ hồ Tonle Sap và các vùng phụ cận, tích tụ suốt mùa mưa, bắt đầu đổ về Việt Nam. Hồ Tonle Sap vào mùa nắng chỉ sâu hơn 1m, là mùa khai thác cá xuất khẩu. Địa thế Campuchia đã điều tiết nước để sông Mekong về Việt Nam quanh năm hiền hòa, mang theo bao phù sa và sản vật. 

Từ ngàn xưa, dân Tây Nam Bộ đã quen sống thuận thiên với mùa nước nổi. Tây Nguyên và Tây Bắc làm nhà sàn chống thú dữ. Tây Nam Bộ có “nhà cao cẳng” chống ngập. Người miệt ngoài vào gọi nước nổi là lũ nên có thành ngữ “Sống chung với lũ”. Lũ, chỉ có chạy, không kịp là chết, làm sao sống chung? 

Xem thêm:Người dân Đồng Tháp ra đồng mưu sinh mùa nước nổi

Nước về, nông dân vội vã thu hoạch mùa vụ. Có lúc phải gặt lúa non. Nước về, chỉ mấy ngày là ruộng đồng trắng xóa, mênh mông nước. Nước lụt thì lo, nước lũ thì hoảng; nước nổi thì mừng. Náo nức hơn cả các lễ hội “hoành tráng” mà không tốn tiền PR hoặc quảng cáo. Mỗi năm một lần, sau rằm tháng 7, từ đại ngàn Tây Tạng, nước rủ nhau về mở hội. Qua bao đồi núi, ruộng đồng của 6 quốc gia,  nước kéo thêm “bè bạn” mang sản vật về xuôi, dâng hết cho đời trước khi ra biển cả. 

Hành trình có khi gần nửa tháng, đủ để bà con chuẩn bị đón mừng. Trước là thu hoạch củ ấu - những củ ấu bùi và ngon nhất trong năm. Rồi đến ốc, rẻ không ngờ. Những chú ốc tròn lẳn, nhìn là ứa nước miếng khi nghĩ tới món bún ốc, ốc nhồi thịt, ốc tiềm thuốc Bắc... Nước về, điên điển trổ bông vàng rực, cứ như hẹn hò từ kiếp trước. Bông điên điển có mặt ở nhiều nước và khắp Việt Nam nhưng chỉ Tây Nam Bộ, bông điên điển mới đẹp và có giá. 

Điên điển họ đậu, thân bụi; có thể cao 4m, miền Bắc gọi là điền thanh, dùng làm phân xanh. Ở Tây Nam Bộ, bông đầu mùa đắt hơn cá, thịt; được dùng nấu lẩu, nấu canh, bóp chua, làm gỏi... cùng cá linh là cặp bài trùng chủ đạo ẩm thực mùa nước nổi. Đầu mùa cá linh non, bé tẹo bằng đầu đũa. Nước về, cá xuôi theo từng đàn dày đặc. Năm 2005, đi phà qua Tonle Sap, đoàn làm phim MFC và TFS đã sững sờ vì thuyền bè đầy ắp và trắng xóa - chở cá như chở mây. Số cá vương vãi nổi trên sông bạc trắng cả vùng. Thấy mà tiếc. Bà con cười bảo “Không sao, cá sẽ hòa với nước rồi ra biển nuôi đời”?

Có người hỏi “Cá không thờ sao gọi cá linh?”. Giai thoại kể “Thời Nguyễn Ánh bôn tẩu, đi thuyền qua vùng Tây Nam Bộ, gặp mùa nước nổi, cá nhảy lên thuyền. Cho là điềm gở, Nguyễn Ánh lui thuyền. Sau mới hay phía trước có quân Tây Sơn mai phục. Khi lên ngôi, Gia Long nhớ chuyện cũ, đặt tên loài cá trắng là cá linh”. Chẳng biết thực hư thế nào nhưng cá linh đỏng đảnh, ra khỏi nước là chết. Mỗi năm chỉ về một lần. Cá linh ngon phải tươi, vừa lên khỏi nước là chế biến ngay. 

Có hàng chục món ngon: Nấu với nước me sôi và bông điên điển, kho mía, kho rim, kho bứa, chả cá, lẩu, canh chua... Riêng canh chua cũng gần chục món với những công thức riêng. Người Khmer dùng cá linh làm món mắm bò hóc quốc túy. Ai từng đến xứ sở Angkor đều ghiền món bò hóc ling (chưng), bò hóc ang (nướng) và nhiều món ngon “bẻ rổ” chế biến từ cá linh và mắm bò hóc.

Mùa nước nổi có bông súng đồng - không phải súng ao bốn mùa ở chợ. Khi nước náo nức về xuôi, mang theo bao phù sa, đánh thức những mầm súng thức dậy đùa vui. Nước lên tới đâu, súng vượt qua tới đó. Dài, mềm, múp mụp, giòn ngọt. Ăn sống, nấu lẩu - canh hay bóp gỏi chung với bông điên điển và cá linh. Do sự can thiệp thô bạo của con người và môi trường bị tàn phá, cá linh ngày càng ít hơn. Hiện nhiều hộ đã nuôi cá linh thành công. Dân sành ăn chỉ khoái cá linh tự nhiên. 

Mùa nước nổi - mùa làm ăn. Không khí chộn rộn chuẩn bị đồ nghề. Từ cần câu, tay lưới, vó, nò, lọp, lờ, trúm... đến thuyền câu, thuyền giăng lưới. Du khách theo bà con, học nghề không tốn tiền, có thêm trải nghiệm dân gian và hiểu biết về thiên nhiên Tây Nam Bộ. Dễ nhất là hái bông điên điển, nhổ bông súng đồng, gỡ lưới, đặt lọp, đặt lờ. Nhớ mặc áo phao trước khi hành nghề. 

Khó hơn thì cất vó, săn ếch... Nhưng thú nhất là giăng câu. Cứ thả xuống - giật, là có cá. Phải thả sát bờ, ven mấy hốc cây, bụi rậm. Cá rô câu được chỉ súc qua nước, thả lên chảo, chiên giòn hay kho tộ hoặc nấu canh... đều bá cháy. Sản vật mùa lũ còn có lươn, cá lóc, cá trê, ếch nhái, cua đồng, chuột, rắn... 

Có nghề lạ “kéo trứng nước” bằng vải mùng, làm thức ăn nuôi cá bột trong các trại giống. Nghề “xáng cơm” tôn nền, be bờ, đắp đường, đắp cao... Khác xáng dầu, xáng cơm - “người đào đất, phải có cơm ăn mới xáng được”!...

Xem thêm: Lũ đầu mùa lên, thị trường sản vật mùa nước nổi bắt đầu nhộn nhịp

Về mùa nước nổi là bỏ hết hương vị ẩm thực phố phường. Bỏ hết ngột ngạt xe cộ, bí rị phòng lạnh với những lo toan và bon chen. Ở đây chỉ có Nước - Gió - Trời Mây - Con Người. Tất cả đều hiếu hòa, hào phóng và thân thiện. Cứ như lạc vào thế giới khác, nhất là những đêm trăng giữa bốn bề nước, nghe rì rào nước chảy và côn trùng hòa tấu nhẹ tênh; ấn tượng không nơi nào có.

Quá nhiều cảnh đẹp, trò vui, nhiều món ngon nhớ đời, nhiều bạn bè tri kỷ... Cứ mùa nước nổi là thèm và tưởng tượng.

Cả vùng An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Long An... đều có thể tổ chức du lịch mùa nước nổi tuyệt vời. Chỉ thiếu sự phối hợp và quảng bá. Mùa nước nổi kỳ thú mới đến được số ít người Việt, người nước ngoài càng ít. Nếu tổ chức tốt, đến một lần là nhớ, phải trở lại với thêm nhiều bạn bè. 

Chỉ sợ mai này, khi Trung Quốc triển khai hàng chục đập thủy điện đầu nguồn, chưa kể hàng chục đập khác của Lào và Campuchia, cũng do Trung Quốc xây dựng; mùa nước nổi chỉ còn hoài niệm. Chưa biết Tây Nam Bộ lúc đó sẽ thế nào? 

Xem thêm: Tiêu dao mùa nước nổi

(*) Chủ tịch Lửa Việt Tours