Văn hóa

Chuyện làm lúa ở vùng đất có hai Núi Một

MẠNH TRÂM TRÂN • 15/11/2026 08:01

Hai hòn núi cùng có chung một tên gọi là Núi Một. Cả hai đều gắn với câu chuyện người gánh núi dời non bị gãy đòn gánh, làm đất lún thành sông. Hai Núi Một không đơn độc nằm đối diện nhau qua dòng sông, trầm mặc theo dòng thời gian.

Sông Con - đòn gánh gãy làm hai Núi Một

Hai hòn núi mang một tên gọi là Núi Một ở cùng một xã Xuân Phước (tỉnh Đắk Lắk) mà khác thôn. Hòn Núi Một thứ nhất thuộc thôn Thạnh Đức (xã Xuân Phước). Núi Một thôn Phước Hòa (xã Xuân Phước). Hai Núi Một nằm nằm chéo nhau qua dòng sông Con (hay còn gọi là Trà Bương). Núi Một thôn Phước Hòa nằm chếch lên ở phía thượng nguồn sông Con một chút.

Núi Một, thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân
Núi Một, thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

Theo ông Trần Văn Tâm, người trong xóm, xưa kia, có người khổng lồ dời non, gánh hai hòn núi, nặng quá làm cây đòn gánh bị gãy, rớt hai hòn núi xuống giữa đồng - đó là Núi Một thôn Thạnh Đức và một là Núi Một của thôn Phước Hòa; còn cây đòn gánh tạo thành sông Con. Trải qua thời gian, sông thay đổi dòng chảy, vì vậy hai ngọn núi cách nhau qua con sông Con. Bên này sông là Núi Một ở thôn Thạnh Đức, bên kia là Núi Một ở thôn Phước Hòa, nằm chếch lên phía trên dòng sông Con một chút.

Xóm nhà dưới chân Núi Một, thôn Phước Hòa. Ảnh: Mạnh Trâm Trân
Xóm nhà dưới chân Núi Một, thôn Phước Hòa. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

Đúng như lời người xưa tương truyền, sông Con ngắn, chỉ chảy trong địa phận xã Xuân Phước. Tại thôn Phú Xuân A (xã Xuân Phước), hồ Phú Xuân ngăn dòng sông Con tích nước. Trước đây, vào mùa khô, dòng sông cạn chảy đứt quãng, nước không nhập vào sông Cái (hay còn gọi sông Kỳ Lộ) chảy ra biển. Từ khi hồ Phú Xuân tích nước, dẫn nước theo kênh mương chảy về tưới ruộng đồng rồi theo mương rút đổ ra sông. Được tiếp nước, dòng sông Con chảy quanh năm, nông dân quanh Núi Một trồng lúa, nuôi bò, phát triển kinh tế gia đình.

Dòng sông nuôi “nồi riêng”

Ông Nguyễn Văn Minh, người trong xóm Núi Một, thôn Phước Hòa nói: Nhờ đòn gánh gãy (ý nói là sông Con), nhà nước xây dựng hồ Phú Xuân, dòng sông nước chảy quanh năm thuận lợi đủ chuyện, ngoài trồng cỏ, người dân còn trồng được hoa màu.

Xóm nhà ngửa mặt ra Núi Một, thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân
Xóm nhà ngửa mặt ra Núi Một, thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

Ông Minh nhớ lại, hồi chưa có hồ Phú Xuân, mùa hè dòng sông trơ đáy. Đến tối, người chăn vịt trải tấm bạt ra bãi cát giữa sông nằm ngủ. Dọc theo chiều dài dòng sông Con chỉ có vực Bàu Sơn, vực Bà Chẩn, cạnh Núi Một nước còn đóng vũng. Lúc đó, muốn tưới đám bắp trổ cờ phun râu hay đám dưa ra nụ, phải vét giếng giữa dòng sông rồi khiêng máy bơm ra hút. Thời đó, nhà nào khá mới mua nổi máy F10, là dòng máy do Nhật Bản sản xuất chạy bằng động cơ Diesel, nặng trên 1 tạ, khiêng ra sông bơm tưới. Bây giờ sông lúc nào cũng có nước chảy. Chiều, đi lột keo về, người dân mang máy bơm loại nhỏ ra đặt ống bơm tưới 5 - 10 phút là tràn bờ. Ngoài hoa màu, nước còn tưới cánh đồng lúa tươi tốt. Dòng sông cứ thế nuôi sống xóm nhà Núi Một.

Ở vùng hẻo lánh có biệt thư, nhà lầu ngửa mặt ra Núi Một, thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân
Ở vùng hẻo lánh có biệt thự, nhà lầu ngửa mặt ra Núi Một, thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

Bà Thái Thị Thân (62 tuổi, ở thôn Phước Hòa) cho hay: Hồi hồ Phú Xuân chưa ngăn dòng sông Con, ruộng ở đây hứng nước trời, một năm sản xuất một vụ lúa. Làm ruộng mà hứng nước trời, cơn mưa đầu mùa ập xuống, mọi người trong xóm ra đồng be bờ hứng nước cày ải vào vụ lúa mới. Trong thôn, ai cũng lo “nồi riêng”, ráng trồng lúa lo gạo ăn từng bữa. Nhà tôi không có bò, phải chờ người ta cày xong mới mướn bò cày, sạ muộn. Cuối vụ, ruộng xung quanh thu hoạch xong, ruộng nhà tôi còn xanh, bò thả ăn qua ăn lại còn lỡm giữa. Vậy là coi như ruộng nhà tôi “mất mùa riêng”. Sau vụ lúa, ai thuê gì tôi làm nấy kiếm tiền chạy gạo ăn từng bữa.

1794020978411_2135153220263332794_844990343960512161_b80acc7a5d30b4eb0a885e025157a4d0.jpg
Cánh đồng một năm sản xuất 2 vụ lúa của xóm Núi Một, thôn Phước Hòa. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

“Từ ngày Nhà nước đầu tư xây dựng hồ chứa nước Phú Xuân trên đầu nguồn sông Con, ruộng một năm sản xuất 2 vụ. Dòng sông nuôi “nồi riêng” đủ bữa, lúa bây giờ không chỉ dư ăn mà còn bán lấy tiền nuôi con ăn học, trang trải cuộc sống”, bà Thân nói.

Biệt thự, nhà lầu ngửa mặt ra Núi Một

Ông Nguyễn Văn Trung, nhà ngửa mặt ra Núi Một thôn Thạnh Đức cũng nhớ lại: Hồi trước, phụ thuộc vào nước trời, phải chờ mưa xuống ướt đất mới đưa bò ra cày đất. Những cục đất bứng lên từng giề to bằng cái thúng. Rồi bừa đất bằng bò nên không chà nát được đất. Vì vậy, khi bừa phải có người đi theo sau đập giề đất cục cho nhỏ ra, để khi gieo lúa, đất cục không đè hột giống lúc nảy mầm.

Đường giao thông nội đồng ra Núi Một thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân
Đường giao thông nội đồng ra Núi Một, thôn Thạnh Đức. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

Một năm gieo một vụ lúa, giống lúa dài ngày, 6 tháng mới chín đỏ đuôi. Có năm lúa trổ đòng gặp nắng hạn, gié lúa ngắn ngủn, hột lúa lửng không no gạo, cắt 1 giạ giống (1.000m2) không được 8 bao cột túm miệng, tương đương 40 tạ/ha. Khi có hồ Phú Xuân đầu nguồn sông Con “đứng lên làm trời” tưới nước, nông dân dùng máy cày tay rồi bừa kéo láng sạ lúa.

Làm lúa vùng hai Núi Một
Cánh đồng Núi Một thôn Thạnh Đức, nông dân sạ lúa giống siêu nguyên chủng, cuối vụ thu hoạch đạt 70 tạ/ha. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

Từ ngày có hồ Phú Xuân, đồng lúa của xã Xuân Phước luôn đổi thay. Lúc đầu, mỗi khi đến vụ lúa, ruộng cày bằng máy cày tay, nông dân phải mất cả ngày cuốc bờ góc. Gần đây, máy cày chảo “ôm” sát bờ, sát góc. Trước đây người dân xúc lúa bồ (tức là lúa thịt làm giống), nay, nông dân sạ lúa giống siêu nguyên chủng, khi gié lúa cúi, hạt to bóng mẩy, cuối vụ thu hoạch đạt 70 tạ/ha. Cánh đồng đổi thay từng ngày, gần đây còn sử dụng thiết bị máy bay không người lái phun thuốc bảo vệ thực vật, nông dân không phải đeo bình bơm sau lưng như trước.

Xóm nhà thôn Thạnh Đức chạy dài trên đất gò đồi. Trước thôn có đồng Thành, đồng Núi Một, đồng Trường và đồng Lẫm. Cánh đồng Núi Một nằm giữa thôn. Thôn có 500 hộ dân, sống bằng nghề sản xuất nông nghiệp. Ông Hồ Văn Hải, một người dân ở đây cho biết: Cuộc sống đổi thay thấy rõ. Hồi trước nhà tôi và nhiều người dân của thôn sống trong ngôi nhà nọc ngựa (cột chôn), vách đất, nay nhà cửa khang trang. Nằm tách biệt bên này sông là vùng xa xôi hẻo lánh, giữa thôn có một biệt thự, hai nhà lầu ngửa mặt ra Núi Một.

Địa hình sơn bao, thủy bọc

Theo nhiều người dân, địa hình Núi Một “có đôi” sơn bao, thủy bọc (sông Con và phía ngoài là dãy núi hùng vĩ từ Tây nguyên chạy ra biển). Hai Núi Một nằm trọn hai vòng tay ôm nâng niu, trầm mặc theo dòng thời gian.

Trước hòn Núi Một có rạch bàu, người dân thôn Thạnh Đức nhấc vó bắt cá nước lụt. Ảnh: Mạnh Trâm Trân
Trước hòn Núi Một có rạch bàu, người dân thôn Thạnh Đức nhấc vó bắt cá nước lụt. Ảnh: Mạnh Trâm Trân

Theo UBND xã Xuân Phước, Sông Con được khởi công xây dựng hồ chứa nước Phú Xuân chặn dòng vào cuối năm 1993, đến đầu năm 1997 thì hoàn thành, đưa nước vào ruộng đồng. Hồ Phú Xuân mỗi vụ tưới 450ha lúa xã Xuân Phước, nằm dọc đôi bờ dòng sông Con. Ngoài ra, nó còn tưới đậu phộng, bắp, bầu bí, cỏ chăn nuôi… Đến nay toàn xã đã thu hoạch 575ha lúa vụ Hè Thu, xuống giống khoảng 20ha lúa vụ mùa, 24ha bắp và 30ha rau...

    Nổi bật
        Mới nhất
        Chuyện làm lúa ở vùng đất có hai Núi Một
        • Mặc định

        POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO