Chương trình hỗ trợ 25.000 cơ sở kinh tế: Doanh nghiệp xanh không thể ‘xanh’ từ vạch xuất phát

Nhưng nhìn vào những bài học cũ, nếu không thay đổi tư duy làm chính sách, mục tiêu này có nguy cơ lặp lại vết xe đổ của những gói hỗ trợ "tiền có nhưng không thể tiêu".

25000 - nỗi sợ hậu kiểm và những dòng vốn "đóng băng"

Trước đây, từng có chuyện không ít gói hỗ trợ quy mô hàng chục nghìn tỷ đồng từ Trung ương bị rơi vào tình trạng "ế" vốn. Tỷ lệ giải ngân thấp kỷ lục. Bài học nhãn tiền đầu tiên là gói cho vay 0% để trả lương ngừng việc theo Nghị quyết 42 năm 2020. Quy mô dự kiến lên tới 16.200 tỷ đồng nhưng gần như đóng băng ở giai đoạn đầu. Giải ngân chưa đầy 1%. Lí do đơn giản: "cài cắm" điều kiện ngặt nghèo. Đó là buộc doanh nghiệp phải chứng minh "không còn nguồn tài chính nào khác".

Đỉnh điểm của sự lệch pha giữa chính sách và thực tế là gói cấp bù lãi suất 2% theo Nghị định 31. Gói này triển khai trong giai đoạn 2022 - 2023. Nó được kỳ vọng là "dòng nước mát" trị giá 40.000 tỷ đồng để phục hồi nền kinh tế sau đại dịch. Nhưng đến khi đóng sổ vào cuối năm 2023, gói này chỉ giải ngân được vỏn vẹn hơn 1.200 tỷ đồng (đạt khoảng 3%). Thừa lại hơn 90% nguồn vốn!

Sự tháo lui của doanh nghiệp nằm ở nỗi sợ hậu kiểm. Đó là sổ sách phức tạp. Chưa kể, tiêu chí "có khả năng phục hồi" quá mơ hồ khiến các ngân hàng không dám duyệt. Cơ chế xin - cho và quy trình phê duyệt "lên bộ xuống sở", đã bóp nghẹt dòng vốn ngay từ cửa ngõ.

Khi chính sách vô tình trở thành "phần thưởng cho người giàu"

Từ bài học cũ soi chiếu vào chương trình mới, Quyết định 926 quy định đối tượng thụ hưởng phải đáp ứng các điều kiện. Đạt giải thưởng, chứng chỉ quốc tế/quốc gia về chuyển đổi xanh. Hoặc có sẵn chứng chỉ ISO về ESG, kinh tế tuần hoàn. Quy định này đang tạo ra một nghịch lý mang tính "giải thưởng trước, hỗ trợ sau".

Một hộ kinh doanh cá thể hay một HTX NN nhỏ ở nông thôn đang sản xuất theo lối truyền thống, thiếu vốn, lấy đâu ra kinh phí? Năng lựcđâu để sở hữu các chứng chỉ ISO đắt đỏ trước khi nhận hỗ trợ? Cách tiếp cận này vô tình biến nguồn lực của Nhà nước thành một dạng "phần thưởng bổ sung" đặc lệ. Nó dễ dành chỗ cho những doanh nghiệp vốn dĩ đã giàu, đã mạnh và có sẵn bộ máy pháp lý hoàn chỉnh. Trong khi đó, nhóm đối tượng yếu thế - những người cần được giải cứu và chuyển đổi tư duy nhất, lại bị gạt ra ngoài.

Nhưng ở chiều ngược lại, cũng phải thẳng thắn chia sẻ áp lực của các cơ quan quản lý. Khối kinh tế tư nhân Việt Nam, đặc biệt là các cơ sở nhỏ, nền tảng quản trị không vững. Phần lớn quản trị tài chính mập mờ, không có hệ thống kế toán chuẩn chỉnh. Nếu không cài các bộ lọc như ISO hay giải thưởng làm bằng chứng pháp lý, cán bộ thực thi không có căn cứ để giải ngân. Bởi họ rất dễ bị quy trách nhiệm làm thất thoát ngân sách khi có thanh tra vào cuộc.

Nhà nước phải dẫn đường

Muốn khu vực kinh tế tư nhân có sức bật đồng đều, cơ chế triển khai Chương trình 2026-2030 cần thay đổi tư duy. Đó là không bắt doanh nghiệp phải đủ điều kiện để được chọn. Mà Nhà nước phải dẫn dắt để doanh nghiệp đạt chuẩn.

Thay vì bắt doanh nghiệp có sẵn chứng chỉ, Nhà nước cần tài trợ giai đoạn đầu bằng các phiếu mua dịch vụ. Doanh nghiệp dùng dùng nó để chi trả cho các viện nghiên cứu, trường đại học. Hoặc trả cho , chuyên gia đến tận nơi tư vấn, xây dựng quy trình đạt chuẩn. Ngân sách sẽ chi trả thẳng cho bên cung ứng dịch vụ dựa trên kết quả nghiệm thu đầu ra. Khi doanh nghiệp đã có cái nền đạt chuẩn cơ bản, họ mới được kích hoạt các hỗ trợ nâng cao. Hỗ trợ đó là ứng dụng AI, dữ liệu lớn hay tài trợ chi phí sàn thương mại điện tử.

Quy trình chấm điểm điều kiện thụ hưởng của 25.000 cơ sở phải được thực hiện tự động bằng dữ liệu lớn. Cơ sở dữ liệu nằm trên Cổng thông tin quốc gia. Việc minh bạch hóa các chỉ số định lượng, thay vì các tiêu chí định tính mơ hồ. Từ đây, sẽ giúp triệt tiêu cơ chế "xin - cho". Bảo vệ cán bộ thực thi khỏi những vùng xám pháp lý. Và giảm tối đa thời gian chờ đợi cho doanh nghiệp.

Doanh nghiệp ngại chuyển đổi xanh không chỉ vì thiếu vốn. Lí do chính là sản phẩm xanh thường có giá thành cao hơn truyền thống từ 15% đến 30%. Họ rất khó cạnh tranh tại thị trường nội địa. Để kích cầu, Nhà nước cần đóng vai trò mở đường. Cần ưu tiên mua sắm công đối với các sản phẩm từ các doanh nghiệp đạt chuẩn thuộc hệ thống 25.000 cơ sở này. Đồng thời hỗ trợ truyền thông mạnh mẽ để định hình thói quen tiêu dùng xanh.

Hạ cánh dòng vốn xuống đồng ruộng

Nông nghiệp là lĩnh vực tổn thương nhất trước thiên tai nhưng lại giàu tiềm năng kinh tế tuần hoàn nếu biết tận dụng phế phụ phẩm.

Để dòng vốn hỗ trợ nông nghiệp đi vào thực chất, không hỗ trợ riêng lẻ từng hộ nông dân hay hợp tác xã nhỏ. Đơn giản là vì họ không có năng lực làm thủ tục hành chính. Nhà nước nên tập trung nguồn lực vào các doanh nghiệp nông nghiệp "đầu tàu" (chế biến, xuất khẩu). Hoặc nhắm vào các liên minh hợp tác xã. Khi các đơn vị này được hỗ trợ công nghệ, họ sẽ xây dựng hệ thống quản lý. Cùng với đó, là xây dựng nhà máy sơ chế tuần hoàn dùng chung. Từ đây, nó sẽ tạo ra hiệu ứng. Đó là tự khắc kéo các hộ nông dân trong chuỗi cung ứng của mình đi lên để cùng đạt chuẩn.

Phối hợp với các ngân hàng thiết kế gói tín dụng xanh với thủ tục tối giản. Doanh nghiệp, hợp tác xã chỉ cần chứng minh phương án sản xuất tuần hoàn là được duyệt vay. Việc này thay cho bắt buộc phải thế chấp bằng tài sản hay sổ đỏ.

Lâu nay hay nói Sandbox - tức cơ chế thử nghiệm pháp lý có kiểm soát, là thứ khối nông nghiệp tuần hoàn đang thèm khát nhất. Các mô hình sáng tạo như dùng chất thải chăn nuôi làm nguyên liệu đầu vào cho trồng trọt, năng lượng sinh khối hiện đang rất rối. Nguyên nhân là vướng cùng lúc Luật Môi trường, Luật Thuế, Luật Đầu tư. Cần có một hướng dẫn liên Bộ để địa phương mạnh dạn cho phép doanh nghiệp vận hành thử nghiệm các mô hình mới. Những trói buộc bởi các quy định cũ kỹ, cần phải bãi bỏ.

Cốt lõi của một chính sách hỗ trợ thành công không đo bằng việc ngân sách đã giải ngân được bao nhiêu phần trăm,. Mà đo bằng việc có bao nhiêu doanh nghiệp tự đứng vững và phát triển xanh sau khi "dứt sữa" hỗ trợ. Thay đổi cách tiếp cận, dắt tay người yếu thế đi từ con số 0! Đây chính là chìa khóa để 25.000 cơ sở kinh tế tư nhân thực sự có cơ hội cất cánh. Nếu không. "đường xưa lối cũ" sẽ hiện ra. Và biến một chương trình đầy kỳ vọng thành những chiếc "kho" giữ tiền thừa.

Tín dụng xanh góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn

Tín dụng xanh: dư nợ 750 nghìn tỉ đồng nhưng chỉ chiếm 4,5%, doanh nghiệp vẫn 'khát vốn'