Chuẩn mức sống trung bình nông thôn: Đừng để dân... hụt hơi

Đời sống làng quê không còn là chuyện đủ ăn, đủ mặc. Thu nhập dù tăng nhưng chi phí đắt đỏ đang làm nhòe đi ranh giới giữa nghèo, cận nghèo và trung bình.

Nếu bộ tiêu chí mới không tính toán sòng phẳng giữa nguồn thu và giỏ hàng hóa chi tiêu thực tế, chính sách hỗ trợ đóng bảo hiểm y tế (BHYT) hay tín dụng ưu đãi rất dễ bỏ sót đối tượng hoặc bị trục lợi.

Bẫy chi tiêu ở nông thôn

Lâu nay, các cơ quan quản lý thường dùng tư duy định lượng: cứ vượt qua chuẩn cận nghèo là mặc nhiên thuộc nhóm có mức sống trung bình. Giai đoạn 2026–2030, khi mức lương cơ sở tăng mạnh đẩy mặt bằng giá cả đi lên, chuẩn thu nhập cũ (dưới 1,5 triệu đồng/người/tháng) không còn giá trị thực tế.

Nhiều nhiều cho rằng, cần nâng mức sàn của hộ trung bình nông thôn lên khoảng 2 đến 2,2 triệu đồng/người/tháng. Con số này nhìn qua có vẻ ổn định, nhưng nếu nhìn kỹ, thì khoảng cách từ ngưỡng cận nghèo đến ngưỡng trung bình lại là một cái bẫy thu nhập.

Ở nông thôn hiện nay, hầu như không còn mô hình tự cấp tự túc hoàn toàn. Mọi nhu cầu hằng ngày đều phải trả bằng tiền mặt, từ tiền điện, nước máy, xăng xe cho đến học phí, tiền thuốc men. Với những hộ thuần nông hay làm muối, nguồn thu phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết, mùa vụ nhưng chi phí phân bón, thức ăn chăn nuôi lại tăng liên tục.

Một gia đình 4 người có tổng thu nhập 11-12 triệu đồng/tháng đã thuộc diện "mức sống trung bình". Mức thu nhập này thực chất chỉ vừa đủ trang trải nhu cầu tối thiểu và tiền học cho con, không có tích lũy. Họ chính là nhóm dễ tổn thương nhất. Chỉ cần một đợt thiên tai, một vụ tôm mất trắng vì dịch bệnh, hoặc một thành viên ngã bệnh phải đi viện mà không có thẻ BHYT hỗ trợ, gia đình đó sẽ lập tức tái nghèo.

Do đó, chỉ lấy thu nhập làm thước đo là chưa đủ. Tiêu chí mới bắt buộc phải đánh giá dựa trên mức độ thiếu hụt các điều kiện sống cơ bản: chất lượng nhà ở, nguồn nước sạch sinh hoạt và năng lực tiếp cận internet để cập nhật giá cả thị trường, làm thủ tục hành chính công.

Đối soát dữ liệu số và bộ lọc từ thôn bản

Nhận diện đúng đối tượng là một chuyện, việc thực thi có sòng phẳng hay không lại nằm ở công cụ xác minh.

Thực tế từ các đợt rà soát trước cho thấy, cách làm thủ công, ghi chép tay ở cơ sở rất dễ nảy sinh tâm lý nể nang, dòng họ. Để xóa tình trạng "hộ trung bình trên giấy", tức những nhà có kinh tế ngầm khá giả từ nghề tự do nhưng vẫn khai thấp để hưởng trợ cấp BHYT của Nhà nước, quy trình rà soát tới đây phải dựa trên số hóa.

Thông tin hộ gia đình cần được đối soát chéo trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (Đề án 06), dữ liệu đất đai, tài sản xe cộ và bảo hiểm xã hội. Việc nhập liệu ngay tại hiện trường qua phần mềm sẽ loại bỏ yếu tố cảm tính của cán bộ đi điều tra.

Tuy nhiên, máy móc không thể bao quát hết mọi góc khuất đời sống. Ở làng quê, tính cộng đồng rất cao. Không thuật toán nào hiểu rõ năng lực sản xuất, các khoản nợ ngân hàng hay hoàn cảnh thực tế của một hộ dân bằng chính hàng xóm, bạn ghe của họ.

Vì thế, bộ lọc quyết định để chính sách không bị bóp méo chính là quy trình bình xét công khai và lấy ý kiến tại cơ sở. Sự kết hợp giữa dữ liệu quản lý và sự giám sát của cộng đồng làng xã mới giải quyết được tận gốc tư duy "chạy suất" hỗ trợ.

Cơ chế "giảm xóc" từ thực tế

Sửa đổi bộ tiêu chí cho giai đoạn 5 năm tới không thể chỉ là trò chơi điều chỉnh các con số cơ học. Để chính sách thực sự là phao cứu sinh thay vì một chiếc bẫy thu nhập, cơ quan soạn thảo cần tính đến những bước đi linh hoạt và thực tế hơn. Trước hết, đối với những hộ vừa chạm ngưỡng thoát cận nghèo để lên mức sống trung bình, Nhà nước nên áp dụng một lộ trình "giảm xóc" an sinh theo phương thức cuốn chiếu. Thay vì cắt giảm đột ngột, việc giữ nguyên mức hỗ trợ đóng BHYT cũ từ 1 đến 2 năm đầu sẽ giúp người dân kịp tích lũy và thích nghi với mặt bằng giá cả mới, trước khi chuyển hẳn sang mức đồng chi trả cao hơn của nhóm trung bình.

Bên cạnh đó, bản chất của thước đo thu nhập cũng cần thay đổi. Với đặc thù của thu nhập nông thôn, thì định biên thu nhập bắt buộc phải trừ đi các khoản chi phí sản xuất đầu vào biến động liên tục. Việc này phải làm, nhằm xác định đúng nguồn thu nhập ròng thực tế thay vì chỉ cào bằng tổng thu đơn thuần.

Một chính sách biết dung hòa giữa dòng chi tiêu thực tế và có lộ trình bệ đỡ mềm dẻo, mới thực sự là điểm tựa vững chãi, tiếp thêm động lực để người dân yên tâm bám ruộng, bám biển và tự chủ sinh kế trên quê hương minh.