Chạm mốc xuất khẩu 50 tỷ USD: Nông sản lời được bao nhiêu?
Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam đang tiến sát cột mốc 50 tỷ USD. Đằng sau kỷ lục về sản lượng là bài toán không mới nhưng chưa bao giờ cũ: xuất đi khối lượng lớn, nhưng lợi nhuận thực tế đọng lại trong nước và túi tiền người nông dân đang ở mức nào?
Áp lực bủa vây từ chuỗi cung ứng toàn cầu
Tám tháng của năm 2026, ngành nông nghiệp đã thu về gần 49,31 tỷ USD. Trừ đi 35,06 tỷ USD tiền mua nguyên liệu đầu vào, toàn ngành vẫn tạo ra khoản xuất siêu ấn tượng 14,25 tỷ USD.
Nhưng đồng tiền thu vào nói trên, không hề dễ dàng. Sân chơi quốc tế bây giờ không còn chỗ cho thói quen làm ăn dăm ba kiểu "được mùa hay mất mùa nhờ trời". Các thị trường lớn liên tục giăng ra những hàng rào ngặt nghèo: từ quy định chống phá rừng EUDR của châu Âu, những tiêu chuẩn kiểm dịch khắt khe, nhãn Halal, rồi sản xuất xanh…
Sự phụ thuộc vào một số ít thị trường lớn đang tạo ra thế trận dễ tổn thương. Khi Trung Quốc tiếp tục chiếm hơn 22% thị trọng, đứng cạnh Mỹ và Nhật Bản, bất kỳ một ách tắc nhỏ nào tại cửa khẩu hay sự thay đổi đột ngột về tiêu chuẩn kỹ thuật cũng đủ khiến hàng hóa ùn ứ và nông dân chịu thiệt hại nặng.
Bán lắm, thu bao nhiêu?
Trong khi rau quả bứt phá mạnh mẽ đạt 6,02 tỷ USD (tăng gần 25%), thủy sản chạm mốc 7,94 tỷ USD nhờ con tôm, còn gỗ vươn lên 11,69 tỷ USD, thì nhiều mặt hàng chủ lực khác lại tụt xuống. Cà phê, kim ngạch khoảng 6 tỷ USD nhưng lượng xuất khẩu thực tế lại hụt đi 9,1% vì giá thế giới thất thường. Gạo dừng ở 2,86 tỷ USD, bốc hơi gần 12% khi giá bình quân hạ nhiệt.
Trong khi đó, Việt Nam phải chi ra tới 35,06 tỷ USD để nhập từ phân bón, thức ăn chăn nuôi cho tới gỗ nguyên liệu, với mức tăng vọt ngấp nghé 65%. Đây là chưa tính chi phí vận chuyển nội địa, cước vận tải biển… Và như lâu nay đã diễn ra, là trong nước phần lớn nông sản bán thô hoặc sơ chế, các khâu phân phối, bán lẻ hay dựng thương hiệu ra ngoài, đều rơi vào tay các tập đoàn ngoại.
Sản xuất đã và đang trong vòng "được mùa mất giá", thương lái lũng đoạn hay chuyện người dân, doanh nghiệp sẵn sàng "bẻ kèo" hợp đồng bao tiêu mỗi khi giá cả chao đảo. Thêm vào đó, phần lớn các hợp tác xã và nông hộ đang gồng mình vì thiếu vốn, thiếu kho lạnh, thiếu cả công nghệ cấp đông nhanh
Đổi tư duy, giữ giá trị thực
Cột mốc 50 tỷ USD là đáng khích lệ. Nhưng đó chỉ là con số.
Sự thay đổi mạnh mẽ, phải vượt lên cái gọi là mong đợi lâu nay. Công nghệ bảo quản, chế biến sâu và logistics thông minh phải được đầu tư để cắt giảm tổn thất, nâng giá trị hạt gạo, trái cây lên. Việc định danh thương hiệu, bảo hộ chỉ dẫn địa lý và các sản phẩm OCOP không thể làm cho có phong trào, mà phải thực chất để tự tin bước ra thế giới bằng tên tuổi của chính mình, chứ không phải đi "ở nhờ" thương hiệu thiên hạ.
Và trên hết, cái bắt tay giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân không thể chỉ nằm trên giấy. Chỉ khi nào các doanh nghiệp, hợp tác xã đủ tầm làm nhạc trưởng dẫn dắt nông dân đi theo tín hiệu thị trường, khi ấy những con số tỷ đô mới thực sự có giá trị.
