80% nông sản xuất khẩu 'trắng' thương hiệu: Bao giờ hết phận ‘nhãn kép’?

Rõ ràng, đã không tên tuổi là mất giá. Mà mất giá thì bán thô, giá thấp.

Khi không có thương hiệu, nông sản Việt Nam dễ dàng bị đánh đồng với các sản phẩm thô, không rõ nguồn gốc hoặc chất lượng kém hơn. Do đó, phần lớn sản phẩm chỉ được bán dưới dạng nguyên liệu, phải chấp nhận mức giá thấp và lợi nhuận mỏng. Người mua nước ngoài sẽ gắn thương hiệu của họ (thường là thương hiệu mạnh) lên sản phẩm, và hưởng trọn phần giá trị gia tăng từ hoạt động chế biến, marketing và phân phối.

Việc thiếu thương hiệu khiến nông dân, HTX và doanh nghiệp Việt Nam bị động về giá và phụ thuộc vào thương lái. Họ không có quyền định giá, dẫn đến biên lợi nhuận bị ép xuống mức tối thiểu, cản trở việc tái đầu tư vào công nghệ, chế biến sâu và cải thiện chất lượng.

Trong môi trường cạnh tranh thương mại quốc tế khốc liệt, một sản phẩm có thương hiệu là một lợi thế đàm phán cực lớn. Khi không có, nông sản Việt dễ bị áp các rào cản kỹ thuật hoặc thuế đối ứng mà không có "bức tường bảo vệ" nào về mặt uy tín.

Mà đâu phải dừng lại ở đó. Việc thiếu thương hiệu sẽ làm suy yếu khả năng kiểm soát chất lượng và phát triển bền vững của ngành.

Thương hiệu là lời cam kết về chất lượng và nguồn gốc. Nông sản không thương hiệu thường gắn liền với mô hình sản xuất manh mún, nhỏ lẻ. Điều này khiến việc kiểm soát quy trình sản xuất, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, và truy xuất nguồn gốc trở nên vô cùng khó khăn, dẫn đến tình trạng "rau hai luống, lợn hai chuồng" (sản phẩm tiêu chuẩn cho xuất khẩu và sản phẩm thấp hơn cho thị trường nội địa).

Với các thị trường khó tính như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản ngày càng đòi hỏi sản phẩm tinh chế, có tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm nghiêm ngặt. Thiếu thương hiệu khiến sản phẩm không thể xây dựng niềm tin, từ đó không thể chen chân vào các chuỗi siêu thị, cửa hàng cao cấp có lợi nhuận cao.

Vấn đề thiếu thương hiệu gắn liền với hạn chế trong chế biến sâu. Vì không có cam kết về đầu ra và không có lợi thế marketing từ thương hiệu, các doanh nghiệp và HTX ít có động lực để đầu tư vào công nghệ chế biến nhằm nâng cao giá trị gia tăng.

Đừng tưởng chỉ đi ra mới khó. Tình trạng thiếu thương hiệu cũng là nguyên nhân khiến việc khai thác thị trường nội địa và các kênh hiện đại chưa hiệu quả:

  Mặc dù Việt Nam có dân số hơn 100 triệu người với nhu cầu tiêu thụ lớn, nông sản trong nước vẫn chưa được đầu tư bài bản trong khâu phân phối và quảng bá. Người tiêu dùng trong nước cũng khó phân biệt được đâu là sản phẩm chất lượng, sạch, do không có thương hiệu uy tín để tin tưởng.

Vì thiếu “chính danh”, nên việc đưa nông sản lên các sàn TMĐT gặp khó khăn về chi phí và logistics. Tuy nhiên, nếu sản phẩm có thương hiệu mạnh, có câu chuyện rõ ràng và sự khác biệt về chất lượng, nó sẽ dễ dàng chấp nhận chi phí cao và cạnh tranh tốt hơn trên các sàn số. Thương hiệu là yếu tố then chốt để bán hàng qua các kênh hiện đại như livestream.

 Để giải quyết tình trạng 80% nông sản không có thương hiệu, thoát khỏi phận “nhãn kép” phải dán tên tuổi người ta mà ruột là của mình, thì cần một chiến lược phối hợp mạnh mẽ giữa sản xuất và thương mại.

Nhanh chóng xây dựng các cụm nông nghiệp công nghiệp/làng nghề chuyên sâu để tạo ra các sản phẩm chế biến sâu, tinh chế, có giá trị gia tăng cao hơn. Đây là nền tảng để gắn thương hiệu.

 Nhà nước và các tổ chức cần hỗ trợ nông dân, HTX trong việc đăng ký bảo hộ, thiết kế nhãn mác, và xây dựng câu chuyện sản phẩm (ví dụ: gắn với OCOP, chỉ dẫn địa lý, tiêu chuẩn VietGAP/GlobalGAP).

Phải xác định nhất quán rằng thương mại phải là "cánh tay nối dài" của nông nghiệp. Cần có sự vào cuộc mạnh mẽ trong việc xúc tiến, kết nối thị trường, và quảng bá thương hiệu nông sản Việt Nam trên phạm vi toàn cầu, thay vì chỉ để nông dân và ngành nông nghiệp tự bơi.

Thực tế 80% nông sản không thương hiệu không chỉ là một thách thức, mà còn là một tiềm năng lớn chưa được khai thác. Việc biến những sản phẩm thô này thành sản phẩm có thương hiệu, có giá trị gia tăng chính là chìa khóa để ngành nông nghiệp Việt Nam bứt phá trong giai đoạn tới.