Bao giờ tiêu chuẩn quốc gia về sầu riêng... bước xuống vườn?
Giữa 'ma trận' tiêu chuẩn tự phát của thương lái, nhiều vườn sầu riêng ở Đắk Lắk đang phải trải qua những phán quyết cảm tính ngay tại vườn.
Đó là những lời chê bai chủ quan như cơm lỗi, cháy múi, gai không đều hay da xấu. Với những yếu tố đó, người mua toàn quyền định đoạt giá cả bằng mắt thường, không cần thang đo kỹ thuật.
Dù văn bản pháp lý đã có từ lâu, khoảng cách với nhà vườn vẫn vời vợi.
Khi mồ hôi gặt về bằng những cái lắc đầu
Mùa thu hoạch sầu riêng tại Đắk Lắk năm nay đáng lẽ phải là niềm vui của nhà vườn khi những nút thắt về mã số vùng trồng từng bước được tháo gỡ. Thế nhưng, không khí thực tế lại rất khác.
Tại các điểm tập kết ở xã Krông Pắc, những quả sầu riêng vừa được cắt xuống từ vườn của ông Nguyễn Văn Hùng nhanh chóng được thương lái phân loại.
Quả đạt yêu cầu xếp một bên, còn những quả bị đánh giá thấp được tách sang góc khác. Sau mỗi lần phân loại như thế, mức giá mà người trồng kỳ vọng lại rơi rụng dần.
Đứng nhìn nông sản của mình bị săm soi, ông Hùng ngậm ngùi, rằng thương lái đưa ra nhiều yêu cầu hơn trước. “Họ nói cơm lỗi, cháy múi, gai không đều, da xấu… rồi phân loại để hạ giá. Vì vậy, giá năm nay thấp hơn năm ngoái một chút", ông nói.
Giữa những bãi tập kết ấy, mỗi biểu hiện từ vỏ ngoài đến thớ múi bên trong đều trở thành công cụ đắc lực để dìm giá. Còn nông dân thì chỉ biết bất lực thở dài. Không bán sao được. Bán, thì chấp nhận bị ép giá họ ngay trên chính mảnh đất của mình.
"Tòa án” của những phán quyết cảm tính"
Sự hoang mang của nhà vườn hoàn toàn có cơ sở khi nhìn vào cái gọi là "ma trận tiêu chuẩn" do thương lái dựng lên. Không có máy móc đo lường độ khô, không có chỉ số quang học hay thang đo kỹ thuật minh bạch, mọi phán quyết đều dựa trên mắt thường và kinh nghiệm chủ quan của người mua.
Bà Nguyễn Thị Thái Thanh, đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu, chỉ ra một góc khuất khiến nhà vườn luôn chịu thiệt: người trồng hiện thiếu thông tin trầm trọng để biết sản phẩm của mình thực sự thuộc phân khúc nào, bán ở đâu và giá trị thực tế ra sao.
Khi "mù thông tin", họ đành phải chấp nhận những lời chê bai cảm tính như "gai không đều", "da xấu". Hậu quả là công sức chăm bón cả năm trời bị bóp nghẹt. Nông dân không có bất kỳ thứ công cụ khoa học hay pháp lý nào để phản bác.
Tiêu chuẩn quốc gia về sầu riêng gồm những gì?
Thực tế, gốc rễ của sự hỗn loạn này không nằm ở việc thiếu quy chuẩn. Nhiều năm trước, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành TCVN 10739:2015, phác thảo một bộ khung pháp lý vô cùng bài bản, nhưng lại ít khi được áp dụng công khai tại các điểm mua bán.
Chiếu theo văn bản này, trái sầu riêng tươi dành cho xuất khẩu và tiêu thụ đòi hỏi những yêu cầu rất cụ thể.
Về độ chín và ngoại quan, quả phải đạt độ già vừa độ, tươi nguyên, không dập nát hay có mùi lạ từ bên trong. Đồng thời vỏ sạch sẽ, không dính tạp chất hay dư lượng vượt ngưỡng.
Về phân hạng, tiêu chuẩn chia rõ thành các bậc từ đặc biệt đến hạng II dựa trên số hộc múi và độ hoàn hảo, cho phép một vài khuyết tật cực nhỏ trên vỏ nhưng giới hạn rất ngặt nghèo từ 5 đến 10%. Kèm theo đó là những quy định định lượng rõ ràng về trọng lượng tối thiểu để bảo đảm lượng cơm bên trong.
Thế nhưng, vì sao một bộ quy chuẩn rạch ròi như vậy vẫn chưa thể "bước" nổi xuống vườn nhà?
“Đích danh thủ phạm” nằm ở những đứt gãy trong chuỗi cung ứng. Trước hết, bộ tiêu chuẩn này mới chỉ nằm trong các văn bản quản lý hoặc hồ sơ xuất khẩu lớn, hoàn toàn chưa được thương mại hóa thành thói quen giao dịch tại các vựa nhỏ lẻ.
Thêm vào đó, nhà vườn thiếu thông tin, không rõ sản phẩm của mình đứng ở phân khúc nào để tự bảo vệ mình.
Cuối cùng, việc buông lỏng liên kết dọc, vắng bóng các doanh nghiệp lớn và cán bộ khuyến nông ngay tại thời điểm thu hoạch, đã biến nông dân thành những người cô độc trước vòng xoáy ép giá của các điểm thu mua tự phát.
Thực hiện tiêu chuẩn quốc gia, khi nào?
Để sầu riêng Việt Nam thoát khỏi vòng luẩn quẩn được mùa, mất giá, câu trả lời không nằm ở việc chờ đợi một tương lai xa vời, mà phải bắt đầu ngay từ chiến lược tái cấu trúc chuỗi giá trị.
Quá trình đưa TCVN 10739:2015 và các chuẩn mực quốc tế "bước" xuống vườn đòi hỏi sự hành động đồng bộ của một liên minh ba bên.
Doanh nghiệp thu mua và xuất khẩu trực tiếp đóng vai trò chủ lực bằng cách công khai minh bạch tiêu chuẩn của nhà nhập khẩu, xây dựng hệ sinh thái sản xuất riêng gắn với từng thị trường, đồng thời trực tiếp tư vấn, ký hợp đồng bao tiêu cùng nông dân thay vì để thương lái tự do thao túng.
Cơ quan quản lý và hệ thống khuyến nông phải vượt ra khỏi vai trò quản lý hành chính, đồng hành cùng nhà vườn trong từng giai đoạn sinh trưởng chuyên biệt, chuyển giao quy trình canh tác an toàn có kiểm chứng thay vì chỉ dừng lại ở các chứng nhận chung chung.
Hợp tác xã và người nông dân chủ động tiếp cận thông tin, thay đổi tư duy sản xuất từ chạy theo sản lượng sang bám sát chất lượng lõi, đồng thuận chặt chẽ với đối tác thu mua dựa trên các tiêu chí định lượng khoa học rõ ràng.
Chỉ khi tiêu chuẩn quốc gia không còn nằm trên những trang văn bản khô khan, mà hiện hữu bằng những thước đo minh bạch ngay tại vườn, thì nạn thao túng giá, chèn ép nông dân mới chấm dứt.
Lúc đó thì sầu riêng mới thực sự “đền đáp” xứng đáng bao công sức của nông dân bỏ qua, khiến họ yên tâm làm tốt hơn, đồng thời giữ cho thị trường chuyển động đúng nhịp của nó.
