Điều đáng mua nhất trong phiên đấu giá sầu riêng không phải là trái sầu riêng

Nhiều người cho rằng đây là "cuộc cách mạng", là bước ngoặt xua tan thời kỳ nông dân bị chèn ép. Nhưng cá nhân tôi nhìn vào, sau niềm vui của mấy tỷ tiền chênh đó, lại thấy khá nhiều điều phải trầm ngâm.

Đáng đồng tiền bát gạo, không phải là sầu riêng!

Thật ra, dân làm nông nghiệp ai cũng hiểu cái bẫy lớn nhất của người bán hàng tươi. Đó là hàng càng chín, quyền mặc cả càng tụt về số 0.

Trái sầu riêng không giống hạt cà phê hay bao lúa. Cà phê phơi khô trữ kho cả năm chờ giá. Lúa gạo đóng bao để đấy vài tháng không sao. Còn sầu riêng khi đã đủ độ già, thời gian thu hoạch, phân loại và cho vào container lạnh chỉ tính bằng ngày, thậm chí bằng giờ. Chờ thêm một tuần tìm mối giá cao hơn, nhà vườn có thể phải trả giá bằng việc nứt vỏ, rụng trái. Hoặc sản phẩm bị ép xuống hàng loại hai, loại ba.

Trong cuộc đua với thời gian đó, thương lái luôn nắm đằng chuôi. Họ có tiền cọc sẵn, có đội cắt lành nghề, có xe lạnh và quan trọng nhất là có đầu ra bên kia biên giới.

Cho nên, tôi thấy nhiều người cứ phán đấu giá để "xóa bỏ thương lái" là… ngây thơ.

Nông nghiệp Việt Nam không thể vận hành, nếu chặt đứt mắt xích đang gánh toàn bộ rủi ro thu gom mà các hợp tác xã hay doanh nghiệp xuất khẩu chưa làm nổi. Thương lái mạnh không phải vì khôn hơn nông dân. Họ mạnh vì biết nhiều hơn. Một nhà vườn đứng lẻ loi bán vài chục tấn, thì cầm chắc thế yếu trước người nắm trọn thông tin thị trường.

Sự kiện Krông Pắc thu hút tôi không phải vì mức giá 68.000 đồng. Mức giá đó mang đậm màu sắc truyền thông của một sự kiện lễ hội. Ở đó, doanh nghiệp bỏ thêm tiền không chỉ mua sầu riêng. Họ mua luôn cả truyền thông và mối quan hệ với địa phương. Đem giá đó làm chuẩn cho cả vùng Krông Pắc, hay làm giá tham chiếu cho cả Tây Nguyên là ảo tưởng.

Cái đáng đồng tiền bát gạo ở phiên đấu giá này, là lần đầu tiên, nông dân bắt đầu biết bán thứ mà trước giờ họ thường bỏ qua: sự tuân thủ và tập hồ sơ chất lượng.

Tiếng búa “cạch cạch” thọ được bao lâu?

Giao dịch với thị trường Trung Quốc những năm gần đây mới thấy, quả sầu riêng bây giờ không thể bán bằng lời hứa của chủ vườn. Nó đi kèm một tập hồ sơ dày cộp: mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói, nhật ký phun thuốc, kiểm soát dư lượng hóa chất và Cadimi.

Đắk Lắk có gần 45.000 ha sầu riêng nhưng chỉ đâu đó khoảng 7.500 ha được cấp mã số vùng trồng. Ranh giới giữa làm giàu và mắc kẹt nằm chính ở khoảng cách đó.

Trong phiên đấu giá vừa rồi, 10 hộ dân gom 14 ha đất thành một "cục" 350 tấn đồng nhất về giống, chuẩn VietGAP và sạch hồ sơ pháp lý. Doanh nghiệp chấp nhận trả cao hơn vì họ mua sự an tâm. Mua một lô lớn rõ nguồn gốc giúp họ tiết kiệm chi phí gom hàng và giảm rủi ro bị quay đầu ở cửa khẩu. Khi minh bạch hóa được quy trình, tiêu chuẩn mới thực sự biến thành tiền.

Nhưng nếu chỉ mang một chiếc búa ra giữa vườn gõ "cạch cạch" rồi thu tiền, tôi tin mô hình này sẽ dễ “tèo” khi lễ hội khép lại.

Muốn biết một phiên đấu giá có thể đi được bao xa, nhìn sang những nơi làm việc đó trước mình hàng chục năm sẽ rõ.

Ở sàn đấu giá hoa Royal FloraHolland nổi tiếng của Hà Lan, là ví dụ. Hệ thống đấu giá trăm năm tuổi ấy, mới đây cũng phải tuyên bố ngừng mở rộng mô hình đấu giá tập trung truyền thống lẫn đấu giá tại trang trại. Họ buộc phải chuyển sang kết hợp dữ liệu số, hợp đồng trực tiếp và hạ tầng logistics siêu tốc. Thứ giúp nông sản Hà Lan đắt giá không phải chiếc búa gỗ, mà là hệ thống kiểm định độc lập, dữ liệu nguồn cung thời gian thực và khả năng giao hàng chuẩn xác đến từng giờ.

Nhìn lại mình, một phiên đấu giá tại vườn muốn sống được qua mùa sau đòi hỏi cả một phần chìm khổng lồ mà chúng ta còn thiếu. Đó là hợp tác xã phải đủ pháp nhân để đền bù nếu giao hàng sai cam kết. Bộ tiêu chuẩn phân loại phải cực kỳ chi tiết để tránh tranh chấp tỷ lệ cơm, độ chín hay sâu bệnh khi giao nhận. Phải có bên thứ ba kiểm định độc lập chứ không thể dựa vào lời chủ vườn.

Quan trọng nhất là luật chơi hậu đấu giá: Doanh nghiệp bỏ cọc khi giá thị trường sụt thì phạt thế nào? Nông dân bẻ kèo bán chui cho mối ngoài khi giá vọt lên, thì xử ra sao?

350 tấn, không thể gọi là “cuộc cách mạng”

Bài học từ chuyện “đóng băng” của ngành sầu riêng giai đoạn 2024–2025 khi Trung Quốc siết chặt kiểm tra chất vàng O hay dư lượng hóa chất vẫn còn nóng hổi. Xuất khẩu chậm lại, giá tại vườn đổ đèo tàn khốc. Với diện tích Đắk Lắk đã vọt lên gần 45.000 ha và sản lượng ngấp nghé 400.000 tấn, đã qua rồi cái thời cứ trồng ra là có người đến tranh nhau mua.

Một phiên đấu giá 350 tấn chưa thể gọi là cuộc cách mạng. Nó quá nhỏ bé so với biển sầu riêng hàng trăm nghìn tấn sắp vào vụ. Nhưng nó là một vết nứt cần thiết trên bức tường giao dịch kiểu cũ. Lần đầu tiên, thay vì thụ động hỏi "Hôm nay thương lái trả bao nhiêu?", người nông dân đã biết gom hàng lại để tạo quy mô và buộc bên mua phải công khai cạnh tranh.

Tiếng búa ngày 25/7 rồi sẽ lắng xuống, lô sầu riêng 24 tỷ rồi cũng tiêu thụ xong. Điều tôi chờ đợi ở những vụ mùa tới không phải là thêm những sân khấu đấu giá hoành tráng, mà là liệu chúng ta có chịu chấp nhận một luật chơi mới: Nơi người làm chuẩn chỉnh được trả giá cao, còn cách làm ăn chộp giật không còn đất sống.