Bản di chúc từ sự tàn nhẫn của… AI
Hồi đó làm gì có AI! Kinh nghiệm của họ có được bây giờ, là chấp 1 ăn 1 triệu, AI cũng… chịu sầu, thì sao để cho cái gọi là… nhẹ lòng vì chỉ ra lệnh và ra lệnh, không lo bảo hiểm, không xét thi đua, không nâng lương hạ thưởng, không hỉ nộ ái ố từ AI, mà quên là AI đang lấy đi ký ức tuổi trẻ của chính họ.
Hôm nay, có một bạn trẻ đến gặp tôi, nhờ giúp vài việc linh tinh. Bạn đó ra trường được một năm, xin vào công ty làm sản xuất đồ gia dụng, được đánh giá là có năng lực khá. Nhưng bây giờ, bạn đã thất nghiệp, lí do phổ biến: Chủ đã có AI! Bạn ra rìa.
Tiễn khách ra về, tôi rầu đến rục người, khi bạn đó nói rằng: Con đã ao ước làm tốt hơn, sẽ học hỏi nhiều hơn, đi xa hơn, nhưng giờ không chỗ nào nhận. Ba mẹ con nghèo, không đủ sức cho con học tiếp, nhưng học, liệu có hơn AI không?
Có một sự im lặng đến rợn người đang phủ lên những thành phố thông minh. Đó không phải là sự tĩnh lặng của bình yên, mà là sự câm lặng của những tâm hồn trẻ tuổi đang bị tước đoạt quyền được sai lầm. Trong những căn phòng điều hòa mát lạnh, nơi những dòng mã AI đang gặm nhấm sạch sành sanh mọi công việc nhập môn, một thế hệ đang đứng đó và hóa thạch ngay tại vạch xuất phát.
Chúng ta đang sống trong một kỷ nguyên mà câu nói "cái gì AI làm được thì hãy để nó làm" trở thành lệnh điều khiển mọi ngách ngách, và câu nói đó đã trở thành một thứ tôn giáo tàn bạo. Những nhà quản lý, với chiếc kính viễn vọng chỉ nhìn thấy lợi nhuận, đang say sưa nhấn nút xóa sổ những vị trí khởi đầu. Họ gọi đó là "tinh gọn", nhưng thực chất là một cuộc thảm sát tương lai. Họ, có bao giờ tỉnh thức nhìn lại con đường mình đi họ đã sai lầm, gục ngã, trả giá, rồi được dạy bảo, níu kéo, truyền đạt những ngón nghề xương máu từ bậc đàn anh đàn chị, để rồi từ đó họ vươn lên ngôi chủ? Hồi đó làm gì có AI! Kinh nghiệm của họ có được bây giờ, thì… chấp 1 ăn 1 triệu, AI cũng… chịu sầu, thì sao để cho cái gọi là… nhẹ lòng vì chỉ ra lệnh và ra lệnh, không lo bảo hiểm, không xét thi đua, không nâng lương hạ thưởng, không hỉ nộ ái ố từ AI mà quên là AI đang lấy đi ký ức tuổi trẻ của chính họ.
Một người trẻ bước vào đời giờ đây giống như một bóng ma lạc lõng trong chính thánh đường của tri thức. Những công việc vặt vãnh, từng là nhịp cầu để họ chạm tay vào kinh nghiệm của các bậc tiền bối, nay đã bị khóa chặt trong những khối dữ liệu đóng băng. AI không chỉ cướp đi đồng lương khởi điểm; nó cướp đi cái quyền được vụng về để trưởng thành. Chúng ta đang tạo ra một thế giới chỉ chấp nhận sự hoàn hảo tức thì, một thế giới mà những "mầm non" bị ép phải hóa đại thụ ngay trong đêm, nếu không sẽ bị bứng gốc để nhường chỗ cho một phần mềm.
Nghề nghiệp, dù là viết lách, kinh doanh hay y học, thực chất là một di sản của những vết sẹo. Một chuyên gia đầu ngành là người mang trên mình đầy rẫy những ký ức về sự thất bại: một bài báo bị trả về, một dự án phá sản, một chẩn đoán sai lầm trong quá khứ. Chính những vết sẹo ấy hình thành nên nhãn quan và trực giác - thứ mà không thuật toán nào có thể mô phỏng. Nhưng hôm nay, sợi dây linh thiêng nối giữa người thầy đầy sẹo và người trò đầy khát khao đã bị chặt đứt bởi những dòng lệnh không sai sót. Người trẻ bị đẩy ra ngoài lề của những thực địa khốc liệt. Họ bị nhốt trong những "phòng quan sát" mờ mịt, nhìn robot và thuật toán làm thay mọi việc. Khi không còn được "nhúng tay vào bùn", không được cảm nhận sức nặng của trách nhiệm và sự ê chề của thất bại, họ lấy gì để làm vốn liếng cho hành trình tương lai? Chúng ta đang chế tạo ra một thế hệ nhân tài "trong ống nghiệm" bóng bẩy, thông tuệ dữ liệu nhưng tâm hồn rỗng tuếch và bản lĩnh bạc nhược.
Công nghệ sẽ làm được nhiều thứ, đẻ ra được những chuyến tàu không người lái, nhưng không ai nói nó sẽ đẻ ra những con tàu nhân văn chở lòng trắc ẩn, bởi trong thế giới của AI, những chuyến tàu ấy đã bị xẻ thịt làm phế liệu. "Kém hiệu quả" - cái nhãn dán tàn nhẫn ấy đang bị đóng lên trán mỗi người trẻ mới vào nghề. Tại sao phải trả lương và dành thời gian đào tạo một con người đầy sai số, khi một dòng lệnh có thể cho ra kết quả tương đương trong một giây? Câu hỏi ấy như một nhát dao đâm vào trái tim.
Chúng ta đang tự tay phá hủy những chuyến tàu của sự học hỏi. Khi mỗi tổ chức đều từ chối làm người lái tàu cho thế hệ sau, thì tương lai chỉ còn là một vùng đất hoang hoải, sa mạc, đầy sỏi đá, trơ trọi không một mầm xanh của sẻ chia, truyền thụ, nơi những người già sẽ mang tinh hoa nghề nghiệp xuống mồ, là tất nhiên, sau lưng họ là mênh mông vắng lặng không có bước chân nối tiếp.
Có một nỗi đau mang tên "sự vô ích". Người trẻ hôm nay đang run rẩy trong nỗi đau đó. Họ nhìn thấy máy móc làm tốt hơn mình, nhanh hơn mình và được yêu chuộng hơn mình. Họ bị tước đoạt cái cảm giác được là một phần của dòng chảy nhân loại.
Hãy nhìn vào đôi mắt của một phóng viên trẻ không bao giờ được phép tự tay nhào nặn một tiêu đề, hay một chuyên viên kinh tế không bao giờ được phép ra quyết định dù là nhỏ nhất, thì ở đó "thần chết" đã hiện hình, bởi họ đang chết dần trong sự an toàn của thuật toán. Họ trở thành những kẻ quan sát cuộc đời mình qua màn hình. Khi sự tương giao thực tế giữa người với người bị thay thế bằng tương giao giữa người với máy, chúng ta đang đánh mất đi bản sắc của giống nòi. Vài thập kỷ nữa, xã hội sẽ vận hành ra sao, khi những người nắm quyền chỉ biết ra lệnh cho máy mà chưa từng một lần biết xót xa trước một sai lầm của chính mình?
AI đang lấn lướt tất cả, và chúng ta đang tự viết bản di chúc cho chính mình. Luật pháp có thể bảo vệ quyền lợi, nhưng không thể cứu vãn được sự thối rữa của khát vọng. Rồi sẽ chẳng còn ai thấy được cái đẹp của sự sai sót. Sẽ chẳng còn ai dạy ai cách đứng dậy sau vấp ngã, mà đó chính là hành động cứu chuộc linh hồn con người. Trí tuệ nhân tạo trở thành bức tường đóng đinh tương lai của những mầm non.
Hãy để người trẻ được vụng về, được lo âu và được thực sự sống giữa cuộc đời này.
Khi một thế giới chỉ có sự hoàn hảo của thuật toán mà thiếu đi sự nỗ lực của con người, thì đó không phải là tiến bộ, mà đó là một nghĩa địa rực rỡ sắc màu của dữ liệu. Công nghệ là con tàu đưa nhân loại tiến nhanh về tương lai, nhưng liệu đến khi nào đó, sẽ có những chuyến tàu không người?.
