Bạch Mã bao giờ thức giấc?
Một thế kỷ sau khi người Pháp phát hiện Bạch Mã và biến nơi đây thành khu nghỉ mát giữa miền Trung khắc nghiệt, vùng núi ở độ cao hơn 1.400m vẫn giữ được một vẻ nguyên sơ hiếm có. Những biệt thự cũ, thác nước, rừng nguyên sinh và những con đường xuyên núi còn đó, trong khi nhiều kế hoạch đánh thức 'nàng công chúa' vẫn chưa thành hiện thực.
Có người ví Bạch Mã như nàng công chúa ngủ trong rừng, chờ một ngày có chàng hoàng tử đến đánh thức. Và thực tế, đã có không ít nỗ lực “đánh thức” nàng công chúa ấy, nhưng rồi nhiều kế hoạch vẫn nằm lại trên giấy.
Ông Nguyễn Vũ Linh, Giám đốc Vườn quốc gia Bạch Mã, liệt kê ra những điểm đến nổi tiếng của vùng núi “có một không hai” này: Ngũ Hồ, thác Đỗ Quyên, những cánh rừng nguyên sinh; rồi các danh thắng, di tích như địa đạo, Hải Vọng đài, Bạch Vân Tự và hệ thống biệt thự Pháp.
Những công trình kiến trúc từng làm nên một khu nghỉ mát nổi tiếng trăm năm nay phần lớn đã xuống cấp, một số bị thời gian và thiên nhiên xóa dấu.
Kho báu giữa đại ngàn Trường Sơn
Bạch Mã là một trong những khu vực bảo tồn thiên nhiên quan trọng của Việt Nam. Nơi đây không chỉ có những cánh rừng đa dạng sinh học, những con thác và các cung đường xuyên núi, mà còn nổi tiếng bởi lượng mưa rất lớn.
Nếu ai từng ngẩn ngơ vì những cơn mưa xứ Huế, thì lên Bạch Mã sẽ có dịp chứng kiến một thế giới khác của mưa. Có những ngày, lượng mưa tại đây vượt 800mm.
Trong cơn mưa xối xả ấy, rừng Bạch Mã hiện ra với một vẻ rất riêng. Những con đường quanh co men theo sườn núi, những lối mòn xuyên rừng, tiếng chim và tiếng nước đan vào nhau. Không cần quá nhiều công trình, bản thân cảnh quan đã đủ tạo nên sức hút.
Ông Linh dẫn chúng tôi đi qua những lối mòn trong rừng. Ban ngày, vườn vẫn đón những đoàn khách tìm đến để đi bộ, ngắm cảnh và trải nghiệm thiên nhiên.
“Nhưng thú thực, lượng khách ấy chưa tương xứng với những gì Bạch Mã đang có”, ông Linh bộc bạch.
Trong thời gian ngắn lưu trú tại Bạch Mã, tôi và người bạn từ Hà Nội mượn một chiếc xe máy của cán bộ vườn quốc gia này. Hai người rong ruổi trên những cung đường quanh co, qua những cánh rừng và những dấu tích của một khu nghỉ mát từng rất nổi tiếng.
Nếu vẻ nguyên sơ của núi rừng làm cho người bạn đi cùng trầm trồ bao nhiêu thì sự tiếc nuối trước một kho tài nguyên lớn vẫn chưa tạo ra nhiều giá trị cho người dân địa phương, gợi lên nhiều suy nghĩ.
Anh nhắc đến Cúc Phương, Phong Nha - Kẻ Bàng, Bà Nà - Núi Chúa, Tam Đảo như đang muốn ví von một điều gì đó.
Tôi nói, mọi sự so sánh đều khập khiễng. Đây là Bạch Mã xứ Huế.
Bạch Mã và những lần muốn đánh thức
Không phải nơi chưa từng được tính chuyện phát triển du lịch quy mô lớn. Đã có những dự án, kế hoạch được đưa ra bàn thảo để rồi được cất vào ngăn kéo dưới dạng một “tiềm năng” chờ đánh thức.
Từ năm 2010, hệ thống cáp treo Bạch Mã đã được đưa vào danh mục dự án kêu gọi đầu tư của tỉnh Thừa Thiên - Huế bấy giờ. Những năm sau đó, ý tưởng này được đặt trong các đồ án phát triển khu du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng.
Có thời điểm phương án cáp treo được nghiên cứu khá cụ thể, với tuyến nối khu vực chân núi lên khu vực đỉnh Bạch Mã, dài khoảng 4km. Cáp treo được kỳ vọng giúp đưa du khách lên núi mà không phải mở rộng tuyến đường hiện hữu, qua đó hạn chế tác động đến cảnh quan.
Tại hội nghị góp ý quy hoạch Bạch Mã năm 2018, kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng việc mở rộng đường giao thông có thể tác động lớn đến cảnh quan.
Theo ông, người Pháp từng làm con đường lên núi và tuyến đường ấy vẫn tồn tại. Nếu tiếp tục mở rộng để đáp ứng lượng khách lớn, phải can thiệp đáng kể vào không gian tự nhiên. Trong bối cảnh đó, cáp treo có thể là một phương án giao thông du lịch hạn chế tác động trực tiếp đến cây cối, sinh vật.
Nhưng cáp treo cuối cùng vẫn chỉ dừng ở các đồ án, phương án quy hoạch và đề xuất đầu tư.
Đến nay, một tuyến cáp treo vẫn chưa trở thành dự án được triển khai tại đây.
Điều đáng chú ý là cách tiếp cận Bạch Mã cũng đang thay đổi. Đề án Du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí Vườn quốc gia Bạch Mã giai đoạn 2024-2030 được phê duyệt năm 2025 xác định nhiều điểm, tuyến du lịch trong toàn Vườn quốc gia, thay vì chỉ tập trung vào việc tạo một khu nghỉ dưỡng lớn trên đỉnh núi.
Ông Linh cho biết, vẫn có những đề xuất đầu tư mới, trong đó có doanh nghiệp từng đề xuất xây dựng cáp treo lên Bạch Mã. Tuy nhiên, theo ông, phương án này chưa phù hợp với thực tế hiện nay.
Bạch Mã vẫn cần được đánh thức, nhưng câu hỏi là đánh thức bằng cách nào?
Đánh thức và nỗi sợ đánh mất
Đêm xuống. Tôi và người bạn ở lại một đêm trong một căn biệt thự cũ thời Pháp đã được cải tạo để đón khách.
Tại khu nhà ăn, cũng là địa điểm cộng đồng còn sáng đèn hiếm hoi ở Bạch Mã chỉ có thêm một vài vị khách. Họ tìm đến Bạch Mã vì yêu cảnh sắc thiên nhiên.
Đó là một gia đình từ TP.HCM. Sau khi đi qua những lăng tẩm, cung điện và đền đài cổ kính của Huế, họ chọn Bạch Mã làm điểm dừng tiếp theo.
“Vợ chồng tôi mong muốn những đứa trẻ có cơ hội đắm mình giữa khung cảnh thiên nhiên hoang sơ”, vị du khách đến từ Sài Gòn hoa lệ, nói.
Có lẽ đó cũng chính là một trong những lý do Bạch Mã vẫn có sức hút riêng.
Ở đây, du khách không chỉ tìm một điểm check-in hay một khu nghỉ dưỡng. Họ tìm đến những cánh rừng, những con thác, những con đường quanh núi và cảm giác được bước vào một không gian khác với phố thị.
Bạch Mã từng được người Pháp lựa chọn làm nơi nghỉ mát. Những dấu tích còn lại cho thấy họ không chỉ nhìn thấy ở đây một ngọn núi đẹp, mà còn là một vùng khí hậu và sinh thái đặc biệt.
Ngày nay, những dấu tích ấy nằm xen giữa rừng. Một số công trình đã xuống cấp. Những khu vườn thực nghiệm, những biệt thự cũ, con đường xuyên núi... vẫn gợi nhắc về một thời Bạch Mã từng có một đời sống khác.
Ngay cả trung tâm cứu hộ gấu vừa được thành lập ở đây cũng có thể trở thành một phần của câu chuyện du lịch nếu được tổ chức phù hợp: để du khách hiểu thêm về bảo tồn thay vì chỉ đến để ngắm cảnh.
Chính những "núi" tài nguyên đó, Bạch Mã không thiếu những người muốn đánh thức nó. Điều khó hơn là đánh thức thế nào để sau khi tỉnh giấc, Bạch Mã vẫn còn là Bạch Mã.
Sau hơn một thế kỷ, nơi đây vẫn còn những cánh rừng, những con thác, những con đường cũ và những dấu tích kiến trúc nằm giữa mây núi. Nhiều kế hoạch đã từng được đưa ra, từ khu nghỉ dưỡng đến những tuyến cáp treo. Không ít kế hoạch rồi cũng dừng lại.
Nhưng như lời một người bạn Huế của tôi, có lẽ sự dè dặt đó điều đó sẽ làm một số người tiếc nuối, nhưng suy cho cùng cũng là một may mắn của Bạch Mã khi bình tâm nhìn lại sự phát triển ồ ạt của nhiều điểm du lịch có nét tương đồng.
Bởi điều đáng giá nhất của Bạch Mã hôm nay không chỉ là những gì có thể xây thêm, mà còn là những gì vẫn còn nguyên sau hơn một thế kỷ.
Để mai này, người ta tìm về Bạch Mã, đứng giữa núi rừng hoang sơ mà dõng dạc: Đây là Bạch Mã xứ Huế!
Bạch Mã và những chỉ dấu mới
Vườn quốc gia Bạch Mã có diện tích 37.487ha, vùng đệm rộng 58.676ha. Khoảng 5.188,2ha được quy hoạch với chức năng dịch vụ hành chính, trong đó có khu du lịch Bạch Mã.
Theo Đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí Vườn Quốc gia Bạch Mã giai đoạn 2024 – 2030, vườn sẽ thuê môi trường rừng với diện tích hơn 2.500ha để kinh doanh du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí.
