AI không phải cái cớ để cắt hợp đồng lao động

Mập mờ giữa "thay đổi cơ cấu" và "đào thải đơn phương"

Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu (Trung Quốc) vừa đưa ra phán quyết về việc sa thải người lao động trái luật của một công ty công nghệ. Theo hồ sơ vụ kiện, nhân viên tên Zhou - chuyên gia đảm bảo chất lượng - có nhiệm vụ kiểm chứng độ chính xác của các mô hình ngôn ngữ lớn.

Khi công ty triển khai hệ thống AI để tự động hóa quy trình, ông Zhou bị điều chuyển sang vị trí thấp hơn với mức lương giảm 40%. Do ông Zhou từ chối thay đổi hợp đồng. Công ty đã chấm dứt hợp đồng lao động với lý do "cắt giảm nhân sự do ứng dụng công nghệ".

Tuy nhiên, tòa án đã vạch rõ lằn ranh đỏ: AI là công cụ để tăng năng suất. Đó không phải là thiên tai hay khủng hoảng kinh tế để doanh nghiệp mặc nhiên được quyền đẩy người lao động ra đường, mà không có kế hoạch chuyển đổi hoặc bồi thường thỏa đáng.

Rõ ràng, từ đây cho thấy AI đang như một... chiếc áo choàng để chấm dứt hợp đồng trái luật. Đây là kẽ hở mà nhiều doanh nghiệp đang lợi dụng để "thay máu" lực lượng lao động.

Quyền điều hành không phải là quyền lực tuyệt đối

Một ngộ nhận phổ biến là khi đặt bút ký vào HĐLĐ, người lao động hoàn toàn chịu sự… sinh sát của chủ doanh nghiệp. Thực tế pháp lý khẳng định sự lệ thuộc phải nằm trong khuôn khổ thỏa thuận.

Chủ doanh nghiệp có quyền điều hành cách thức làm việc. Nhưng họ không có quyền dùng thuật toán để xóa các cam kết cốt lõi về vị trí và thu nhập. Việc ép nhân viên chuyển xuống vị trí thấp hơn với mức lương giảm 40% không phải là quản lý. Đó là hành vi xé bỏ hợp đồng. Nghĩa là quyền quyết định của ông chủ cũng có giới hạn.

Người chủ có quyền điều khiển cỗ máy nhân sự. Nhưng họ không có quyền biến con người thành một loại.. phụ tùng có thể ngắt kết nối bất cứ lúc nào.

Thử nhìn vào lĩnh vực nông nghiệp. Không còn bó hẹp trong các văn phòng máy lạnh, AI và tự động hóa đang trực tiếp thay đổi bộ mặt nông nghiệp. Khi những robot thu hoạch tự động, hệ thống tưới tiêu vận hành bằng AI hay các phần mềm quản lý nông trại thông minh xuất hiện, người lao động nông nghiệp cũng đứng trước nguy cơ tương tự ông Zhou.

Trong nông nghiệp công nghệ cao, nếu một kỹ thuật viên chăm sóc nhà màng bị sa thải chỉ vì hệ thống AI điều khiển môi trường đã hoàn thiện, thì đó là một sự phủ nhận phũ phàng đối với kinh nghiệm và trách nhiệm của con người. Phán quyết từ Hàng Châu là lời nhắc nhở: Dù máy móc có thể đo được độ ẩm của đất, nhưng chỉ có con người mới mang trách nhiệm pháp lý và đạo đức đối với chất lượng sản phẩm và sự an toàn của hệ sinh thái.

Việt Nam, khi nào mới có tiền lệ?

Tại Việt Nam, tác động của AI đã không còn là dự báo. Đầu năm 2026, ước tính 15% - 18% lực lượng lao động trong các ngành "thâm dụng trí óc" và dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật đã bị cắt giảm do AI. Điều đó đồng nghĩa, họ phải ra đường, mất việc làm, thu nhập. Hoặc họ bị điều chuyển vị trí công tác, lương cùng các khoản thu nhập khác, chắc chắn sẽ thấp hơn vị trí cũ.

Sự thiếu vắng các quy định cụ thể về "sa thải do công nghệ AI" trong Luật Lao động hiện hành đang khiến người lao động Việt Nam ở thế yếu. Khi chưa có những tiền lệ pháp lý mạnh mẽ, phần lớn vẫn chọn cách rời đi trong im lặng thay vì đấu tranh.

Phán quyết từ Hàng Châu là bài học đắt giá: Công nghệ có thể thay thế kỹ năng, nhưng nó không thể thay thế trách nhiệm pháp lý. Hợp đồng lao động tương lai, dù là trong văn phòng hay trên những trang trại 4.0, phải là cam kết về sự "đồng hành trong chuyển đổi số".

Nếu doanh nghiệp chỉ nhìn thấy lợi nhuận từ thuật toán mà quên đi giá trị con người, họ sẽ sớm đối mặt với những rào cản pháp lý khắc nghiệt. Việc còn lại, là người lao động cần biết mình có quyền đến đâu trong bản hợp đồng lao động. Pháp lý nhà nước, phải nhìn lại lỗ hổng này sẽ được vá thế nào. Bởi luật pháp sinh ra là để bảo vệ con người, không phải để bảo vệ thuật toán.

Chính sách mới từ tháng 3/2026: Tăng phí đường sắt, minh bạch dữ liệu bất động sản, AI

Bản di chúc từ sự tàn nhẫn của… AI