Y học cổ truyền ở Trung Quốc - Hành trình hồi sinh một di sản

Đầu thế kỷ 20, Đông y loay hoay trước làn sóng Tây y. Từ 1912 đến 1949, nhiều học giả coi nó “không khoa học”. Nhưng sau 1949, chính quyền mới đưa y học cổ truyền vào hệ thống y tế quốc gia: thành lập viện nghiên cứu, sáp nhập Đông – Tây y, mở bệnh viện TCM. Bước ngoặt đến năm 2016, khi Trung Quốc công bố Chiến lược phát triển y học cổ truyền đến 2030, coi đây là một trụ cột trong chính sách sức khỏe lẫn sức mạnh mềm quốc gia.

Từ phòng khám đến thị trường hàng tỉ USD

Khi đã có hậu thuẫn chính trị, Đông y lập tức phình to thành thị trường thương mại. Báo cáo của Mordor Intelligence dự báo năm 2025, ngành TCM Trung Quốc đạt 86,46 tỉ USD, và có thể chạm 124,64 tỉ USD vào 2030. Một thập kỷ trước, doanh thu đã trên 860 tỉ nhân dân tệ, chiếm gần 30% tổng ngành dược cả nước.

Hệ thống bệnh viện cũng mở rộng. Tính đến 2022, cả Trung Quốc có 705 bệnh viện cấp 3A chuyên Đông y, Đông – Tây y kết hợp, và chuyên khoa TCM. Các bệnh viện lớn ở Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu mở hẳn khu quốc tế, nơi bác sĩ nói tiếng Anh, hướng dẫn bằng song ngữ, và dịch vụ trọn gói “đón – ở – trị liệu” cho khách ngoại.

Xem thêm: Y học cổ truyền Việt Nam: Từ thảo dược đến công nghệ gen

Du lịch sức khỏe: những con số biết nói

Một lát cắt thú vị là huyện Đồng Lan. Nơi vốn nghèo khó này xây dựng “làng dược liệu”, khu trải nghiệm sắc thuốc, spa thảo dược. Trong quý 1/2025, Đồng Lan đón 867.100 lượt khách, thu về 940,8 triệu NDT (~130 triệu USD). Du khách được đưa vào vườn thuốc, tự hái lá, học chế biến, rồi tắm xông, uống trà thảo mộc. Từ một huyện miền núi, Đồng Lan trở thành điểm đến quốc tế.

Con số lớn hơn: ngành du lịch y tế Trung Quốc năm 2024 đạt 10,6 tỉ USD, chiếm khoảng 20% thị phần châu Á. Bắc Kinh đặt mục tiêu trong vài năm tới, 30% doanh thu lĩnh vực này đến từ khách quốc tế – chủ yếu Nga, Trung Đông, ASEAN.

Không chỉ dừng ở bệnh viện hay resort, Trung Quốc còn thương mại hoá di sản Đông y thông qua các phố thuốc và hiệu thuốc cổ truyền. Tiêu biểu là Đồng Nhân Đường (Tong Ren Tang) ở Bắc Kinh – thương hiệu có từ thế kỷ XVII, vừa bán dược liệu, vừa có bảo tàng và phòng trưng bày để du khách quan sát cách bốc thuốc, xem dụng cụ cổ, thưởng trà thảo dược. Ở Quảng Châu, khu Qingping – phố thuốc truyền thống quy tụ hàng trăm sạp dược liệu, vừa là chợ buôn, vừa là điểm tham quan. Một số địa phương còn phát triển công viên văn hoá Đông y (như Chenliji TCM Cultural Park) để kết hợp bán hàng, trình diễn văn hoá và trải nghiệm y dược. Những “không gian Đông y” này trở thành điểm đến du lịch, nơi người ta vừa mua thuốc, vừa tìm hiểu lịch sử và văn hoá y học cổ truyền.

Xem thêm: Dược liệu Việt Nam: Khi chính sách trở thành ‘sợi tơ’ nối giá trị

'Mỏ vàng' ngoại tệ mới

Đằng sau hào quang là những góc tối. Nhiều sản phẩm Đông y vẫn chưa có bằng chứng lâm sàng rõ ràng, khiến giới khoa học quốc tế nghi ngại. Việc khai thác dược liệu động vật hoang dã (như vảy tê tê, xương hổ, sừng tê giác) đã làm Trung Quốc bị chỉ trích nặng nề, dù nước này tuyên bố sẽ thay thế bằng dược liệu bền vững.

Ngoài ra, sự bùng nổ du lịch TCM cũng kéo theo nạn hàng giả, quảng cáo thổi phồng. Báo cáo của World Finance từng gọi đây là “the dark underbelly of TCM boom” – phần tối của một thị trường quá nóng.

Bất chấp tranh cãi, Trung Quốc đã biến Đông y thành mỏ vàng ngoại tệ: một phần từ xuất khẩu dược phẩm, phần khác từ du lịch y tế. Những con số hàng chục tỉ USD doanh thu mỗi năm cho thấy đây không chỉ là chuyện “giữ di sản”, mà là một chiến lược kinh tế.

Từ Đồng Nhân Đường ở Bắc Kinh cho đến làng dược liệu ở Đồng Lan, Trung Quốc đang kể cho thế giới một câu chuyện: Đông y không còn chỉ là y học, mà là sản phẩm văn hóa – du lịch – thương mại, và là một kênh kiếm ngoại tệ chiến lược trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Xem thêm: Dược liệu Việt Nam: Khi chính sách trở thành ‘sợi tơ’ nối giá trị