Xem người Co đấu chiêng
Tôi lên Trà Liên - Đà Nẵng để xem triển lãm “Không gian văn hóa người Co - Di sản sống giữa đại ngàn”. Trà Liên là xã mới hợp nhất từ Trà Nú, Trà Kót, Trà Đông của huyện Bắc Trà My.
Nắng điên đầu. Ráng đi, vì phải xem cho được đấu chiêng.
Đấu chiêng chứ không phải đánh chiêng
Người ta, phổ biến là đánh chiêng, chứ không ai nói đấu chiêng. Đó là cái lạ. Vùng này, có người nổi danh am hiểu văn nghệ dân gian và sáng tác nhạc, là nhạc sĩ Dương Trinh. Anh mất năm ngoái. Nhớ mấy lần anh em ngồi với nhau, tôi thấy mắt anh buồn thê thiết khi nói về những gì đã mất của tộc người mình. Nhưng có lẽ, một niềm vui cho anh vơi đi chút hụt hẫng, chính là tiếng chiêng rộn ràng thức dậy ở làng mình.
Trên sân khấu, các nghệ nhân đang biểu diễn. Ba người với bộ ba dụng cụ: chiêng Pô, chiêng Pi và trống Agor. Nhớ anh Trinh giải thích, thì chiêng Pô - chiêng Chồng có kích thước lớn, mặt phẳng không núm. Khi đánh, âm thanh ngân vang như tiếng hú dài giữa rừng thẳm. “Nói chuyện” với nó, là chiêng Pi - chiêng Vợ, nhỏ hơn, với cái núm lồi giữa mặt, nhưng khi đánh thì nghệ nhân lấy tay bịt núm, cốt là để ngắt nhịp, từ đó phát ra tiếng trầm, nồng nàn như giọng người đàn bà yêu chồng, quấn quýt ôm lấy.
Nhưng sao lại xuất hiện ông đánh trống ? Anh cười, rằng hai người nói qua nói về, phải có người đứng giữa phân định, làm trọng tài, làm ông thầy hướng dẫn, như nhạc sĩ chỉ huy dàn nhạc.
Tôi đứng xem. Để ý thấy hai người đàn ông như cây chò rừng già, lắc lư. Chiêng chồng vang lên trước. Chiêng vợ họa theo. Phu xướng phụ tùy. Nhịp nhàng. Biến ảo. Tư thế đổi nhịp liên hồi. Rộn ràng như dân làng vào hội. Bận bịu như mùa lên nương. Thâm trầm như rừng vào đông mà vẫn ấm ngọn lửa nhà sàn. Tư thế, lúc đối diện, lúc lùi ra, xoay vòng, dồn dập, lúc áp sát tréo chân nhau muốn lặng đi như phút tự tình. Lại nghĩ, đó là sóng vọng từ cơ thể tuôn trào những tâm tư.
Sân khấu có lúc như trận đấu võ. Lúc nhẹ nhàng như con suối hiền lành trước nhà. Rồi tan hết, mất hết, trở thành những đám mây ngũ sắc. Không còn là những người đàn ông Co như tôi từng thấy cặm cụi trên rừng. Họ đã thành nghệ sĩ.
Kéo thần linh xuống đất
Tôi nổi da gà. Chưa từng xúc động như thế ở những lễ hội vùng cao, xem đánh chiêng, múa dân gian. Một thứ cảm xúc, hẳn không phải do háo hức được khám phá ban đầu, mà là đọc một bài thơ, mà bất kỳ cú ngắt dòng, hạ chữ, tung tứ, thảy đều bí hiểm, quá bất ngờ, mở ra những đường chân trời hút tắp. Người tôi như bị trúng tà. Ngây ngất. Miên man trôi.
Họ dùng chữ “đấu”, là hay tới mức tê cả răng như lần đầu được nghe những nghệ nhân trứ danh của quan họ Bắc Ninh cất giọng, nhả chữ.
Đấu, là vũ bão, là uy lực như đòn sấm sét của cao thủ võ lâm, nhưng khi họ chuyển đoạn, thì là quấn quýt, hòa hợp, mơn man như nam nữ thiên di về khung trời hoa mộng. Một sự tương hợp đến kỳ lạ. Một mảng màu đối xứng gay gắt mà quyện chặt trong một mạch vẽ, có cái này thì phải có cái kia.
Người ở núi, sinh ra nhạc cụ, không hề tình cờ. Không phải ưng là đánh chiêng. Chiêng là tiếng nói, là lời mời, hú gọi thần linh. Nhưng ở đây, không đánh mà đấu, thì rõ ràng nó kéo thần linh xuống với đời thường bằng ngôn ngữ của âm thanh và hình thể. Một thứ âm thanh quá kỳ lạ.
Đó là bản hùng ca thiết tha, trầm bổng, như lời tự tình của rừng già, như tiếng suối nguồn âm dương đang chảy mãi không thôi. Không thôi sững sờ.
Hình như mọi thứ không dừng ở đó. Đấu, mà không nhìn nhau bằng ánh mắt thù hằn, kẻ được người mất. Nhịp nhàng như thấu hiểu, nương tựa và nâng đỡ nhịp điệu của nhau.
Một bài học sâu sắc về về ứng xử cộng đồng. Một người không thể "đấu" nếu không biết lắng nghe nhịp điệu của đối phương. Bài học về sự lắng nghe, tôn trọng và cộng hưởng này chính là cốt lõi đạo đức của người Co.
Có được tiếng chiêng vang động núi rừng này, đâu phải giử mà được. Người Co vùng này mất đi nhiều lắm gia tài của mình.
Lắm khi vào mùa lễ hội, họ phải ngược xuôi sang tận vùng Trà Bồng, Quảng Ngãi để mượn đồ, để học lại từng ngón nghề từ quê gốc của người Co.
Sự tồn tại của đấu chiêng đến tận ngày hôm nay là cả một hành trình bền bỉ của những con người nặng tình với gốc rễ. Những người làm văn hóa của huyện Bắc Trà My một thuở, đã mời nghệ nhân người Co Trà Bồng sang dạy đấu chiêng.
May quá là may, để bây giờ núi rừng vang động, chứ không thì lấy đâu ra những khúc thức âm nhanh kỳ dị này.
Đừng để chiêng "chết"
Nhưng tôi rất dị ứng với chuyện đưa cồng chiêng lên sân khấu.
Không phải tự dưng mà Unesco công nhận “Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên”. Đánh chiêng mà không có không gian sống thực thụ là rừng, thì như trò chơi khiên cưỡng.
Cũng như quá gượng gạo như đưa Nhã nhạc cung đình Huế trên sân khấu, khi nó được đẻ ra những tiếng rơi của những mái chèo trên nước Hương Giang.
Ở Trà Liên, đấu chiêng chỉ cất lên khi lễ hội, chứ chưa phải thành sản phẩm văn hóa thực thụ, thiếu một không gian làng công cộng để phô diễn.
Một bài đấu chiêng, nếu chỉ được diễn trong những sự kiện, nó là một bảo tàng tĩnh. Nhưng nếu nó được thổi để trở thành một sản phẩm văn hóa độc đáo, thứ mà người ta phải đến tận đại ngàn Trà My mới cảm thụ được trọn vẹn, thì đó mới là lúc di sản trở thành nguồn vốn bền vững.
Di sản là một dòng sông luôn chảy, luôn tiếp nhận những luồng sinh khí mới để làm giàu cho chính mình, Làm được điều đó, thì những tiếng chiêng kia mới không bị lạc điệu giữa cuộc sống quá ồn ào này.
