Vụ Già làng Tây Nguyên: Xây kênh đổi đời chỉ là 'bánh vẽ'?
Vụ khởi tố chủ kênh “Già làng Tây Nguyên” liên quan đến sản phẩm sâm Ngọc Linh đặt ra một câu hỏi: Khi mạng xã hội có thể biến một người bình thường thành người nổi tiếng, mang lại thu nhập lớn, đâu là ranh giới giữa kiếm tiền bằng uy tín và đánh đổi uy tín để kiếm tiền?
Thông tin Đỗ Thành Tín, chủ kênh “Già làng Tây Nguyên”, bị Công an tỉnh Quảng Ngãi khởi tố, bắt tạm giam về tội Xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp khiến không ít người bất ngờ.
Theo thông tin từ cơ quan công an, vợ chồng ông Tín bị cáo buộc mua củ sâm không có tem truy xuất nguồn gốc, sau đó tự dán tem, nhãn chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh” để quảng cáo, kinh doanh dù chưa được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý này.
Đáng chú ý, ông Tín còn sử dụng các kênh YouTube, Facebook có nhiều người theo dõi để quảng cáo sản phẩm rượu sâm Ngọc Linh và sâm Ngọc Linh ngâm mật ong. Vụ án đang được tiếp tục điều tra.
Đây không phải lần đầu một người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội vướng vòng lao lý. Mỗi vụ việc có tính chất, hành vi và trách nhiệm pháp lý khác nhau, nhưng đều gợi ra câu hỏi về cách sử dụng sức ảnh hưởng để kinh doanh.
Đặc biệt, giữa lúc phong trào “xây kênh đổi đời” đang lan rộng từ thành thị đến nông thôn, câu chuyện này càng đáng để suy ngẫm.
Giấc mơ triệu view và thực tế kiếm tiền
Năm 2008, tôi lập một kênh YouTube, thỉnh thoảng đăng vài clip cho vui. Công việc làm báo quá bận rộn khiến tôi gần như quên mất mình từng có một “tài sản số”.
Mười lăm năm sau, khi rời công việc ở tòa soạn, tôi mới quay lại với YouTube và lập thêm một kênh về ẩm thực.
Tôi đầu tư khoảng 60 triệu đồng để mua điện thoại, máy tính, micro và một số thiết bị cần thiết. Tất cả bắt đầu gần như từ con số 0.
Tự học quay phim, dựng video, làm ảnh đại diện, tìm hiểu thuật toán mạng xã hội... Tôi cũng dần quen với những nghịch lý: Một video đầu tư công phu, nội dung hữu ích chỉ có vài chục lượt xem, trong khi một video tưởng chừng chẳng có gì đặc biệt lại thu hút hàng trăm nghìn lượt.
Sau khoảng một năm, cả hai kênh đều được bật kiếm tiền. Tôi từng phấn khích, nghĩ rằng công sức đầu tư bắt đầu mang lại thành quả.
Nhưng được bật kiếm tiền và thực sự kiếm được tiền là hai chuyện rất khác nhau.
Kênh về môi trường, xã hội có những video tôi phải đi khá xa để tìm nhân vật, quay phim, viết lời bình, dựng hình. Công sức bỏ ra không ít nhưng lượt xem thấp, doanh thu chẳng đáng bao nhiêu. Nhiều tháng liền, số tiền tích lũy vẫn không vượt ngưỡng 100USD để được thanh toán.
Kênh ẩm thực khá hơn, lượng người xem và doanh thu đều cao hơn. Tuy nhiên, nếu tính chi phí đi lại, ăn uống, thiết bị và thời gian sản xuất thì thu nhập thực tế cũng chẳng được bao nhiêu.
Gần đây, tôi tham gia sản xuất nội dung cho một kênh Facebook có lượng người xem khá lớn. Video đạt vài trăm nghìn lượt xem không hiếm, có nhiều video lên đến hàng triệu. Thế nhưng, một video triệu view thường cũng chỉ mang về vài chục USD, chưa trừ thuế.
Tôi kể những chuyện này không phải để than thở. Bởi so với nhiều người bắt đầu xây kênh, tôi có lợi thế của một người làm báo lâu năm: biết tìm đề tài, kể chuyện, quay phim, biên tập và có sẵn thiết bị.
Vậy mà kiếm tiền từ mạng xã hội vẫn không dễ như những gì người ta thường hình dung.
Khi xây kênh trở thành giấc mơ đổi đời
Facebook, YouTube, TikTok đang tràn ngập những câu chuyện từ người bình thường trở thành người nổi tiếng, kiếm tiền tỷ, xây nhà, mua xe nhờ mạng xã hội.
Ở nông thôn, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người ta có thể quay cảnh làm ruộng, bắt cá, hái rau, nấu ăn, giới thiệu đặc sản quê nhà rồi đăng lên mạng. Có người nhờ đó được nhiều người biết đến, bán được nông sản, tạo thêm thu nhập.
Đó là cơ hội có thật.
Mạng xã hội giúp người nông dân tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng, quảng bá sản phẩm mà không hoàn toàn phụ thuộc vào thương lái hay những phương thức tiếp thị truyền thống.
Nhưng cùng với cơ hội ấy, giấc mơ “xây kênh đổi đời” cũng đang được tô vẽ quá mức.
Các khóa học dạy xây kênh, trở thành KOL, KOC xuất hiện ngày càng nhiều. Những câu chuyện thành công được kể đi kể lại, trong khi số người đầu tư thời gian, tiền bạc rồi thất bại hiếm khi được nhắc đến.
Tôi không thấy có gì đáng lo khi một đứa trẻ nói lớn lên muốn làm YouTuber. Sáng tạo nội dung đã trở thành một nghề thực sự.
Điều đáng lo là khi người ta chỉ nhìn thấy đoạn cuối của câu chuyện: hàng triệu người theo dõi, nhà đẹp, xe sang, những phiên livestream doanh thu hàng tỷ đồng.
Họ không nhìn thấy hàng nghìn giờ lao động, những khoản đầu tư chưa chắc thu hồi được và sự cạnh tranh khốc liệt phía sau một kênh thành công.
Càng nguy hiểm hơn khi sự nổi tiếng được xem là con đường làm giàu nhanh chóng, bất kể bằng cách nào.
Khi niềm tin trở thành món hàng
Một người có hàng trăm nghìn hay hàng triệu người theo dõi đang sở hữu một tài sản rất lớn: sự chú ý và niềm tin của cộng đồng.
Họ có thể kiếm tiền từ quảng cáo, bán hàng, livestream hoặc xây dựng thương hiệu riêng. Không có gì sai khi biến sức ảnh hưởng thành thu nhập chính đáng.
Vấn đề nằm ở cách người ta sử dụng sức ảnh hưởng ấy.
Trở lại vụ chủ kênh “Già làng Tây Nguyên”, điều đáng suy nghĩ không chỉ là cáo buộc sử dụng trái phép chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh”.
Sâm Ngọc Linh là sản phẩm có giá trị kinh tế cao, gắn với vùng trồng, điều kiện tự nhiên và công sức của những người sản xuất chân chính. Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ không đơn thuần là một cái tên để quảng cáo mà còn gắn với nguồn gốc và uy tín sản phẩm.
Nếu một sản phẩm không đủ điều kiện lại được gắn tên đặc sản nổi tiếng để kinh doanh, người có nguy cơ chịu thiệt không chỉ là khách hàng. Đó còn là những người nông dân, doanh nghiệp đang đầu tư sản xuất và gìn giữ thương hiệu một cách nghiêm túc.
Mạng xã hội có thể giúp một người nông dân ở vùng sâu đưa nông sản đến hàng triệu khách hàng. Nhưng cũng chính công cụ ấy có thể khiến những sản phẩm chưa được kiểm chứng lan truyền với tốc độ chóng mặt.
Một người bán hàng bình thường phải tìm khách và thuyết phục từng người về chất lượng sản phẩm. Trong khi đó, một người nổi tiếng chỉ cần một video, một buổi livestream hoặc vài lời giới thiệu đã có thể tiếp cận hàng trăm nghìn khách hàng.
Người mua có thể chưa từng đến nơi sản xuất, chưa kiểm chứng chất lượng, thậm chí chưa nhìn thấy món hàng ngoài đời.
Họ mua vì tin người giới thiệu.
Khi ấy, thứ được đem ra kinh doanh không chỉ là sản phẩm, mà còn là uy tín đã gây dựng với cộng đồng.
Và cám dỗ bắt đầu từ đó.
Một lời giới thiệu có thể mang lại tiền quảng cáo. Một phiên livestream có thể tạo doanh thu lớn. Nhưng nếu vì lợi nhuận mà bất chấp nguồn gốc, chất lượng sản phẩm hay quy định pháp luật, người làm nội dung có thể đánh mất chính thứ đã giúp mình kiếm được tiền: niềm tin của người xem.
Đặc biệt với nông sản, thực phẩm và những sản phẩm liên quan trực tiếp đến sức khỏe, hậu quả không dừng lại ở một giao dịch mua bán. Phía sau đó còn là sinh kế của người sản xuất, uy tín vùng nguyên liệu và thương hiệu của cả ngành hàng.
Đổi đời bằng cách nào?
Sau ba năm quay lại với YouTube, tôi vẫn kiên trì làm nội dung, vẫn vui khi video có nhiều người xem và tất nhiên cũng mong kiếm được nhiều tiền hơn.
Chỉ có điều, tôi không còn quá tin vào hai chữ “đổi đời”.
Nếu một người đang có công việc ổn định muốn xây kênh, tôi nghĩ cứ thử. Nếu một người nông dân muốn tận dụng mạng xã hội để giới thiệu nông sản, tìm khách hàng mới, tôi càng ủng hộ.
Nhưng đừng vội bỏ việc chỉ vì thấy người khác có video triệu view. Cũng đừng nghĩ rằng cứ có đông người theo dõi thì bất cứ thứ gì mình giới thiệu đều có thể biến thành tiền.
Mạng xã hội mở ra những cơ hội nghề nghiệp và kinh doanh chưa từng có. Nó có thể giúp một người bình thường trở nên nổi tiếng, một nông dân tìm được thị trường mới, một đặc sản địa phương vượt ra khỏi lũy tre làng.
Nhưng sự nổi tiếng không thay thế được năng lực. Lượt theo dõi không bảo đảm chất lượng sản phẩm. Và niềm tin của cộng đồng không phải nguồn tài nguyên có thể khai thác vô tận.
Xây kênh có thể đổi đời. Nhưng nếu chỉ muốn đổi đời thật nhanh – giàu tắt, có khi thứ đem ra đánh đổi lại chính là những gì phải mất cả đời mới gầy dựng được.
