Từ vụ lật tàu, nghĩ về những tài công không bằng lái

Sau thảm họa lật tàu du lịch trên Vịnh Hạ Long, nhiều người đau đớn thốt lên: Giá như! Giá như công tác theo dõi dự báo thời tiết tốt hơn, giá như phương án ứng phó sự cố nhanh hơn...

Càng đau đớn càng thấy ranh giới về sự an toàn tính mạng giữa thiên tai càng mong manh, khó đoán.  Vụ tai nạn cũng làm tôi nhớ lại những chuyến lênh đênh trên sông nước miền Tây và gặp những tài công không bằng lái.

Gần nhất là chuyến đi vào cuối tháng 6/2025. Hôm đó, nhóm chúng tôi thuê một chiếc ghe lớn để khám phá cảnh đẹp trên sông Tiền.

Chở chúng tôi ra giữa dòng Mekong rộng lớn là một phụ nữ gần 50 tuổi, gắn bó với nghề chạy đò khoảng 20 năm. Thế nhưng, khi tôi hỏi: “Chị có bằng lái chưa?”, chị gượng cười “Chạy lụi chú ơi!”.

Câu trả lời thật thà ấy, trong khoảnh khắc nghĩ đến thảm họa ở Hạ Long, khiến tôi không khỏi giật mình.

Chỉ vài phút gặp giông, một tàu du lịch chở 50 người đã bị lật úp. Còn ghe nhỏ như của chị thì sao? Với điều kiện kỹ thuật, trang bị an toàn còn đơn sơ, nếu rơi vào tình huống tương tự, liệu điều gì sẽ xảy ra.

Miền Tây là xứ sở kênh rạch, sông ngòi - nơi ghe không chỉ là phương tiện mà còn là nhà, là kế sinh nhai. Ước tính, khu vực này có đến hàng trăm ngàn người điều khiển phương tiện đường thủy, từ ghe chở hàng, đò ngang, tàu cá, ghe chợ nổi; nhưng phần lớn không có bằng lái theo quy định.

Lý do chính là chi phí học và thi lấy bằng khá cao (1,5 - 3 triệu đồng); kèm theo thời gian học kéo dài và địa điểm đào tạo xa nơi sinh sống. Với người dân nghèo sống dựa vào từng chuyến đò, từng sọt cá, việc rời nhà vài ngày đã là xa xỉ.

Thế là họ chọn “chạy chui” - dùng kinh nghiệm thay cho kiến thức, bản năng thay cho kỹ năng.

Dù người dân miền Tây sống cả đời trên sông nước, nhưng thực tế cho thấy: kinh nghiệm “truyền đời” không thể thay thế những kỹ năng được đào tạo bài bản, đặc biệt khi sự cố xảy ra .

Nhất là khi, giông lốc bất ngờ… là những tình huống ngày càng phổ biến trong bối cảnh biến đổi khí hậu khốc liệt.

Nhiều vụ tai nạn thương tâm đã xảy ra trong mùa nước nổi, tại các bến đò ngang hay khu vực có mật độ phương tiện cao. Không có thiết bị cứu hộ, không biết cách xử lý tình huống, và thế là tai họa xảy ra.

Vụ lật tàu ở Vịnh Hạ Long không nằm ngoài kịch bản ấy. Một cơn giông bất ngờ, sóng to, gió giật. Trong vài phút ngắn ngủi, hàng chục mạng người bị cuốn đi.

Điều đau đớn là: nếu có hệ thống cảnh báo sớm tốt hơn, nếu người lái và hành khách được trang bị kỹ năng ứng phó cơ bản, nếu tàu có đủ phao cứu sinh và quy trình xử lý sự cố, liệu có giảm được thương vong?

Nhiều người nghĩ bằng lái chỉ là giấy phép hợp thức hóa chuyện hành nghề. Nhưng không! Đó là cam kết rằng người cầm lái được huấn luyện kỹ năng vận hành, kiểm tra phương tiện, sử dụng thiết bị cứu hộ; đặc biệt là biết cách bảo vệ tính mạng hành khách khi gặp tình huống khẩn cấp.

Không ai muốn tai nạn xảy ra. Nhưng tai nạn không chừa ai. Chỉ một chút lơ là cũng có thể phải trả giá bằng sinh mạng của nhiều người.

Vì thế, không thể mãi làm ngơ với thực trạng ghe thuyền “chạy lụi” nhưng cũng không thể áp đặt máy móc mô hình đào tạo, thi cử như xe máy, ô tô cho người dân vùng sông nước.

Điều chúng ta cần là những chương trình đào tạo thiết thực, gọn nhẹ; tập trung vào kỹ năng cơ bản, phòng ngừa và ứng phó sự cố. Có thể tổ chức tại xã, phường; miễn giảm học phí cho người nghèo; cấp phao và hướng dẫn kỹ năng thoát hiểm tại chỗ...

Từ Vịnh Hạ Long đến sông Tiền, sông Hậu; từ tàu du lịch đến ghe đò dân sinh, có một điểm chung là: khi sóng nổi lên, sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau một kỹ năng thuần thục.

Bài học lớn nhất từ vụ lật tàu không phải là con số thương vong, mà là lời cảnh báo rằng mọi sự chủ quan, mọi lỗ hổng pháp lý và mọi thiếu sót trong đào tạo đều có thể dẫn đến những hậu quả nặng nề.