Trước cơ hội tỷ đô - bưởi, chanh Việt lại gặp điểm nghẽn ở... xã
Nghị định thư xuất khẩu bưởi và chanh tươi sang Trung Quốc không chỉ là một văn bản mở đường. Đây còn là bài kiểm tra sức khỏe toàn diện đối với chuỗi cung ứng nông sản Việt. Đứng trước cơ hội gia tăng hàng tỷ USD kim ngạch, ngành hàng trái cây lại đang đối mặt với những nút thắt nội tại gay gắt về năng lực thực thi ở tuyến cơ sở.
Ngày 14/05/2026, Hội nghị công bố Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với quả bưởi tươi và quả chanh tươi xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì đã phác họa rõ bức tranh toàn cảnh của ngành hàng trái cây xuất khẩu.
Cơ hội lớn đang mở ra, song song với những thách thức từ sự thay đổi trong hệ thống quản lý nhà nước khi quyền cấp mã số vùng trồng được phân cấp hoàn toàn về địa phương theo Nghị định 38.
Địa phương ‘kêu khó’ về nhân lực và hạ tầng kiểm định
Nghị định thư mở ra cơ hội lớn nhưng cũng đặt các vùng trồng trọng điểm trước áp lực chuẩn hóa khắt khe.
Tại Tây Ninh, nơi sở hữu 12.000ha chanh, bà Đinh Thị Phương Khanh - Phó GĐ Sở NN-MT tỉnh cho biết địa phương đang lúng túng trong khâu quản lý an toàn thực phẩm tại các cơ sở đóng gói.
“Việc quy định khám sức khỏe cho lao động thời vụ thường xuyên biến động theo mùa vụ gây băn khoăn cho cơ quan giám sát. Bên cạnh đó, việc nộp hồ sơ xin cấp mã số cho cùng một diện tích nhưng xuất khẩu sang hai thị trường khác nhau cũng chưa có hướng dẫn đánh số thống nhất”, bà Khanh chia sẻ.
Tại Vĩnh Long, nơi hiện có hơn 16.000 ha bưởi, trong đó bưởi da xanh chiếm hơn 13.000 ha và 1.700 ha bưởi Năm Roi đặc sản. Mới đây, chính quyền tỉnh đã họp khẩn với 124 chủ tịch xã, phường để vận động nông dân đăng ký mã số.
Tuy nhiên, ông Lê Văn Dũng - Phó Giám đốc Sở NN-MT tỉnh Vĩnh Long chỉ ra một nghịch lý lớn: “Đồng bằng sông Cửu Long chưa có một phòng phân tích xét nghiệm nào”.
Ông Dũng dẫn chứng từ trái sầu riêng Ri6, tính từ lúc thu hoạch đến khi sang thị trường Trung Quốc nếu vượt quá 15 ngày trái sẽ bị bung nứt, gây thiệt hại trực tiếp cho doanh nghiệp.
Do đó, lãnh đạo Sở NN-MT tỉnh Vĩnh Long kiến nghị Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (BVTV) mời gọi đầu tư hoặc trực tiếp mở trung tâm xét nghiệm đặt tại tâm điểm vùng nguyên liệu như Đồng Tháp, Vĩnh Long hoặc Cần Thơ để giải tỏa điểm nghẽn cho xuất khẩu.
Khó khăn về nguồn nhân lực lại là bài toán của TP Cần Thơ. Với quy mô 102.000 ha cây ăn trái, việc phân cấp thủ tục về cho cấp xã và trung tâm dịch vụ nông nghiệp đang tạo áp lực quá tải.
Bà Nguyễn Thị Giang - Phó Giám đốc Sở NN-MT TP Cần Thơ cho biết, thời gian quy định đi thẩm định và cấp mã số hiện hành rất ngắn, trong khi chi cục chỉ có gần 40 biên chế để gánh vác khối lượng công việc khổng lồ. Đồng thời, việc chưa đồng bộ dữ liệu giữa các cấp, phần mềm nhập liệu chưa thông suốt cũng là một trở ngại cần sớm được tháo gỡ thông qua các đợt tập huấn đồng bộ từ Cục Trồng trọt và BVTV.
Doanh nghiệp kiến nghị thống nhất quy trình
Từ góc độ thực chiến, các doanh nghiệp xuất khẩu cho rằng cần thay đổi mạnh mẽ tư duy sản xuất để đáp ứng Nghị định thư.
Bà Ngô Tường Vy – CEO Tập đoàn Xuất nhập khẩu trái cây Chánh Thu nhận định việc bao trái bưởi là bắt buộc và mang lại lợi ích giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Tuy nhiên, kỹ thuật bao trái phải linh hoạt, chọn đúng loại vật liệu để giữ màu vàng cho bưởi Năm Roi hoặc màu xanh cho bưởi da xanh.
Bà Vy cũng phản ánh tình trạng hồ sơ xin cấp mã số vùng trồng bị ngâm quá lâu tại cấp xã do cán bộ thiếu chuyên môn chuyên sâu, đồng thời đề xuất phải áp dụng chỉ tiêu thời gian giải quyết hồ sơ cụ thể cho chính quyền địa phương.
Đồng tình với quan điểm này, ông Nguyễn Đình Tùng - Tổng Giám đốc Vina T&T cho biết doanh nghiệp đang tốn quá nhiều nguồn lực cho việc tái cấp các mã số không có sự thay đổi. Sự thiếu đồng nhất trong quy trình cấp mã giữa các tỉnh khiến doanh nghiệp gặp khó.
Ông Tùng đề nghị các địa phương cần thống nhất một quy trình chuẩn và chủ động cấp mã số cho các hợp tác xã, từ đó nông dân có quyền lựa chọn bán hàng cho doanh nghiệp đưa ra điều kiện tốt nhất, tạo nên chuỗi liên kết bền vững.
Đi sâu vào giải pháp gỡ nghẽn, ông Võ Quan Huy - Giám đốc Công ty TNHH Huy Long An đánh giá năng lực cán bộ xã hiện chưa đáp ứng được yêu cầu thụ lý hồ sơ. Tình trạng sợ sai, sợ trách nhiệm đang dẫn đến ách tắc. Ông kiến nghị cán bộ cấp xã chỉ nên đóng vai trò thành phần phối hợp cùng Chi cục Trồng trọt và BVTV.
Hoàn tất cấp mã số vùng trồng bưởi, chanh trước ngày 30/5
Phát biểu kết luận hội nghị, Thứ trưởng Bộ NN-MT Hoàng Trung đưa ra hàng loạt chỉ đạo nóng nhằm tháo gỡ tức thời các rào cản.
Trước tình trạng đùn đẩy trách nhiệm ở cơ sở, lãnh đạo Bộ yêu cầu các Sở Nông nghiệp phải tham mưu cho lãnh đạo tỉnh chỉ định một đầu mối chuyên môn duy nhất thụ lý hồ sơ.
Mục tiêu tối thượng là cấp mã số vùng trồng nhanh, đúng, chuẩn, chấm dứt ngay tình trạng tự đẻ ra "giấy phép con" làm khó doanh nghiệp ngoại tỉnh. Đặc biệt, trong giai đoạn chuyển tiếp áp dụng Nghị định 38, các địa phương phải linh hoạt kế thừa dữ liệu mã số cũ, tuyệt đối không ép nông dân và doanh nghiệp làm lại thủ tục từ đầu.
Để chớp thời cơ xuất khẩu, Thứ trưởng phát lệnh yêu cầu các tỉnh khẩn trương rà soát, chốt danh sách các mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói bưởi, chanh đủ điều kiện gửi về Cục Trồng trọt và BVTV ngay trước ngày 30/5. Đây là cơ sở để Cục làm công hàm gửi Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt.
Thứ trưởng cũng yêu cầu Cục Trồng trọt và BVTV phải lập tức ban hành tài liệu hướng dẫn kỹ thuật bao trái, cách sử dụng bẫy bả diệt ruồi đục quả và tổ chức tập huấn sâu rộng cho cán bộ tuyến cơ sở.
Đề cập đến vấn đề nhức nhối về kỷ cương ngành hàng, Thứ trưởng Hoàng Trung nghiêm khắc cảnh báo cơ quan công an đã vào cuộc điều tra các đường dây gian lận.
Theo Thứ trưởng, thời gian qua, nhiều vụ việc mạo danh mã số vùng trồng, khai báo sai bản chất hàng hóa, làm giả phiếu kiểm nghiệm và lén lút sử dụng hoạt chất cấm đã bị phát hiện. Lãnh đạo Bộ yêu cầu các doanh nghiệp phải thượng tôn pháp luật, kiên quyết tẩy chay các vùng trồng vi phạm tiêu chuẩn.
Ngoài ra, Thứ trưởng Hoàng Trung cũng nhấn mạnh, công tác phát ngôn, truyền thông phải được đồng bộ từ cơ quan quản lý nhà nước đến hiệp hội để tránh gây hoang mang thị trường. Bộ cam kết sẽ theo sát thực tiễn, sẵn sàng kiến nghị Chính phủ sửa đổi quy định nếu phát sinh bất cập để khơi thông dòng chảy xuất khẩu tỷ đô một cách minh bạch và bền vững.
Việt Nam và Trung Quốc đã chính thức ký kết Nghị định thư xuất khẩu bưởi và chanh tươi theo đường chính ngạch vào ngày 15/04 vừa qua.
Sự kiện này mở ra cơ hội tiêu thụ khổng lồ cho nông sản Việt, đặc biệt là bưởi với quy mô sản xuất hàng đầu thế giới, diện tích lên tới 106 nghìn héc-ta và sản lượng tiềm năng vượt 1 triệu tấn. Điều này giúp trái cây Việt Nam thoát khỏi tình trạng chủ yếu tiêu dùng nội địa, bước vào dòng chảy thương mại quốc tế quy mô lớn và ổn định.
Để tham gia thị trường này, các vùng trồng và cơ sở đóng gói bắt buộc phải đăng ký với cơ quan chức năng Việt Nam và được Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) phê duyệt mã số. Quá trình canh tác phải tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt như áp dụng thực hành nông nghiệp tốt (GAP), quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), đặt bẫy ruồi đục quả và lưu trữ hồ sơ sản xuất rõ ràng. Đặc biệt, đối với vùng trồng bưởi, nông dân bắt buộc phải thực hiện bao trái trước khi thu hoạch tối thiểu 60 ngày.
