Trả lại chiếc ‘cần câu cơm’ cho người bị thu hồi đất: Cuộc cách mạng từ Nghị quyết Trung ương 3
Hội nghị toàn quốc ngày 29/7/2026 quán triệt Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã đưa ra một tuyên bố mang tính bước ngoặt: Chuyển mạnh từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang tư duy “tái thiết cuộc sống cho người dân”.
.jpg)
Đây không đơn thuần là một sự điều chỉnh câu chữ trong văn bản pháp luật, mà là mở ra bước chuyển lớn trong nhận thức, sau hàng thập niên chúng ta chứng kiến những cái giá phải trả quá đắt đỏ cho tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa.
Khi những khối bê tông mọc lên trên nền móng của sự bất an
Lâu nay, bài toán thu hồi đất và giải phóng mặt bằng tại nhiều địa phương vẫn thường vận hành theo một guồng quay hành chính thuần túy. Đó là đo đạc, kiểm kê, định giá, trả tiền rồi san lấp mặt bằng.
Trong quy trình khép kín này, người nông dân gắn bó với ruộng đồng hay cư dân bản địa bao đời, đều bị đặt vào thế: Rời đi và nhận cục tiền đền bù dứt điểm.
Con số tiền, lắm khi làm hoa mắt bởi quá lớn so với tích lũy cả một đời người. Và đi với tay trắng về sinh kế. Ôm cục tiền và chỉ có tiền mà thôi.
Người dân quen tay cuốc tay cày, nay cầm trong tay một số tiền lớn nhưng thiếu kỹ năng quản lý, kiến thức tài chính, dễ sa vào các khoản chi tiêu ngắn hạn, đầu tư rủi ro, phung phí không mục đích rõ ràng.
Khi những đồng tiền cuối cùng cạn kiệt, ruộng vườn không còn, nghề nghiệp cũ đã mất, nghề mới thì không có, họ rơi vào trạng thái bơ vơ, mất phương hướng ngay trên chính mảnh đất quê hương.
Tái định cư, lâu nay phần lớn được... thiết kế như một bản vẽ mẫu. Đó là những khu đất đã được phân lô. Nơi có điện nước thì may mắn, còn không, người đến ở phải loay hoay trong khốn khổ. Và điều dễ thấy nhất là những nơi này thường cách xa trường học, bệnh viện, chợ, tách biệt hoàn toàn với không gian kinh tế cũ. Quan trọng hơn, nơi đó không có chỗ cho họ kiếm sống, bởi nghề nghiệp không thích hợp. Chính vì thế, nhiều nơi, dù xây lên hoành tránh, vẫn bị bỏ hoang. Và chủ nhân của nó tìm chỗ khác cư ngụ để mưu sinh.
Chất lượng sống từ “cốt nền” như thế, ra sao, không khó để trả lời. Và nếu chịu khó xem lại những phát biểu của quan chức khi tiến hành di dời, tái định cư, bao giờ cũng có câu “nơi ở mới phải bằng và hơn nơi cũ”. Lời nói gió bay.
Đất nước ngày một phát triển, đô thị mở rộng những đại lộ thênh thang, những tòa cao ốc chọc trời mọc lên san sát, nhưng có một bộ phận người dân lại âm thầm bị đẩy ra bên lề của chính tấm bản đồ tăng trưởng đó.
“Tam giác” hài hòa lợi ích
Liên quan đến bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và thu hồi đất, Nghị quyết lần này quy định rõ hơn phạm vi thu hồi đất trong trường hợp thật cần thiết vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.
Nhà nước tiến hành thu hồi đất đối với phần diện tích còn lại của dự án, khi nhà đầu tư đã thỏa thuận được phần lớn diện tích, nhận được sự đồng thuận của đại đa số người sử dụng đất trong phạm vi thực hiện dự án.
Nhưng bài toán được định hình rõ nét nhất, được nhiều người quan tâm, đồng tình nhất, chính là giá đất, tài chính đất đai và điều tiết địa tô chênh lệch.
Giá đất do Nhà nước quyết định, căn cứ vào mục tiêu phát triển của từng thời kỳ, bảo đảm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm chi phí đầu vào thấp cho hoạt động sản xuất kinh doanh, nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Việc quyết định giá đất phải dựa trên dữ liệu đầy đủ, phương pháp khoa học, công khai; kết nối đồng bộ giữa dữ liệu đất đai - thuế - công chứng - ngân hàng - bất động sản; kiên quyết không để bị thao túng giá, giá ảo hay hình thành cơ chế nhiều giá.
Nhà nước ban hành bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất, tỷ lệ thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, tỷ lệ bồi thường phù hợp với tình hình thực tế, theo từng loại đất nhằm bảo đảm công bằng, công khai, minh bạch, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và nhà đầu tư…
Thu hồi đất : Khi luật pháp lắng nghe nhịp đập của sinh kế
Việc Trung ương đặt ra yêu cầu pháp lý mang tính cốt lõi: "Người có đất ở bị thu hồi phải có chỗ ở, điều kiện sống ngang bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ, đồng thời các dự án tái định cư phải quan tâm đến sinh kế", chính là liều thuốc giải căn cơ và dũng cảm cho căn bệnh kinh niên của hệ thống quản lý đất đai.
Từ đây, có thể thấy một câu chuyện ai cũng biết, cần thiết và muôn đời với người dân, lâu nay vốn được gióng lên nhưng chẳng có gì để ràng buộc nhà nước, đó là sinh kế người dân, nay đã được đặt trong quy trình của thu hồi, đền bù đất.
Đất đai đối với người dân không chỉ là một diện tích mét vuông xây dựng hay tư liệu sản xuất vô tri, mà còn là chiếc cần câu cơm, là không gian văn hóa, là mạng lưới họ hàng làng xóm nương tựa vào nhau.
Bảo vệ quyền lợi của người dân không thể chỉ dừng lại ở việc đền bù những viên gạch, gốc cây hay tấm mái ngói, mà phải bảo đảm rằng sau khi rời đi, họ vẫn giữ được chiếc "cần câu cơm" để tự chủ cuộc đời… Đây chính là sự thừa nhận: Sinh kế là phần quan trọng nhất, cốt tử nhất của người dân.
Bằng yêu cầu tách bạch dự án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thành dự án độc lập, Nhà nước buộc các địa phương phải chuẩn bị xong xuôi toàn bộ hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và phương án an sinh đầy đủ trước khi đặt những nhát cuốc đầu tiên xuống mặt bằng.
Tư duy "dọn chỗ ở trước, tính sinh kế sau", hay kiểu đẩy người dân vào cảnh tạm bợ rồi tính tiếp chính thức bị khai tử.
“Hai chân” này có vững, thì tiêu chuẩn sống "bằng hoặc tốt hơn" mới không còn là một khẩu hiệu định tính, mà trở thành một bộ tiêu chí đo lường thực chất.
Sự thành công của một dự án phát triển kinh tế, từ nay sẽ không chỉ được đo đếm bằng tốc độ giải phóng mặt bằng nhanh hay chậm, mà phải được định lượng bằng sự an tâm và sinh kế bền vững của người mất đất, mất nhà, mất chỗ sinh nhai. Từ đây, cái kiểu tư duy của nhà quản lý và đầu tư, là “đem con bỏ chợ", đã bị chặn đứng.
Nhìn lại, một thời gian mấy thập niên, tái định cư nhường chỗ cho các dự án kinh tế, xã hội, đa phần những nốt trầm buồn vẫn nhiều hơn gam màu sáng. Đó là cái giá cay đắng của sự phát triển mà xem thường mất mát của người dân.
Bây giờ, từ hội nghị này, người dân kỳ vọng sẽ được đưa trở lại vị trí trung tâm nhất của mọi chính sách phát triển. Đó không chỉ là bước tiến cách mạng của pháp lý về đất đai, mà hơn hết, đó là thước đo cao nhất trong chính sách kỹ trị, lấy an dân làm gốc.
