TPHCM: Bao giờ các 'thánh đường' văn hóa mới là cỗ máy sinh lời?

Trong cuộc đua GRDP khốc liệt của một siêu đô thị, TPHCM đang đứng trước một nghịch lý: sở hữu kho báu di sản khổng lồ nhưng lại để nó “ngủ quên” trong những bảo tàng vắng khách hay những ngôi đình đóng cửa cài then.

Đã đến lúc phải nhìn nhận thẳng thắn: Kinh tế di sản không phải là đi xin kinh phí trùng tu, mà là nghệ thuật biến quá khứ thành dòng tiền sáng tạo. Với mục tiêu công nghiệp văn hóa chiếm 6% GRDP vào năm 2030, Thành phố cần một cuộc “đại phẫu” về tư duy quản trị văn hóa, nơi di sản phải được định vị như một loại tài sản đầu tư năng động.

Những "thánh đường" cô đơn

Nhìn vào Lăng Lê Văn Duyệt hay Nhà hát Thành phố, chúng ta thấy gì ngoài những khối kiến trúc cổ? Đó thực chất là những thương hiệu triệu đô chưa được khai phá hết công suất. Tại Lăng Ông (Bình Thạnh), nghệ thuật Hát bội với những điển tích như "Xử bá đao Từ Hải Thọ" chính là một loại “đặc sản” trải nghiệm đẳng cấp. Chiều sâu di sản ở đây không nằm ở những bức tường vôi cổ kính, mà ở khả năng biến một buổi xem hát thành một hành trình văn hóa đa giác quan – nơi du khách sẵn sàng chi trả cao để được “chạm” vào hồn cốt phương Nam.

Tuy nhiên, nhìn vào thực trạng, người ta không khỏi xót xa trước cơn đau của các nhà hát truyền thống. Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang hay Nhà hát Nghệ thuật Hát bội đang vận hành như những thực thể kinh tế nghẹt thở giữa cơ chế cũ. Chúng ta đang có "vàng ròng" nhưng lại đem bán như nguyên liệu thô: các suất diễn quá dài, thiếu công nghệ hỗ trợ và thiếu hẳn một hệ sinh thái dịch vụ đi kèm. Một tour di sản đúng nghĩa phải là một chuỗi cung ứng: từ quà lưu niệm tinh xảo, ẩm thực phố cổ đến không gian trải nghiệm thực tế ảo AR ngay tại chỗ. Nếu không thay đổi tư duy, những "thánh đường" này sẽ mãi chỉ là những ốc đảo văn hóa cô độc, thay vì là những cỗ máy sinh lợi cho thành phố.

Chợ Lớn: Đặc khu di sản hay bảo tàng vỉa hè bị lãng quên?

Khu vực Chợ Lớn (Quận 5, Quận 6) là minh chứng rõ nhất cho sự lãng phí tài nguyên đô thị. Với mật độ di sản dày đặc từ phố thuốc Bắc Hải Thượng Lãn Ông đến các hội quán Triều Châu, Quảng Đông lộng lẫy, đây lẽ ra phải là một đặc khu kinh tế di sản sầm uất như các khu phố cổ ở Bangkok hay Singapore. Nhưng thực tế, di sản ở đây vẫn đang bị “đóng băng” trong sinh hoạt dân cư manh mún, kiến trúc cổ xuống cấp từng ngày dưới áp lực đô thị hóa và những cuộc đại tu tự phát làm biến dạng bản sắc.

Mảnh ghép còn thiếu để Chợ Lớn thực sự bùng nổ chính là kinh tế đêm. Phố đêm hiện nay mới dừng lại ở...kinh tế vỉa hè, chủ yếu tập trung vào ẩm thực đường phố và bán lẻ bình dân. Khách đến ăn xong rồi về, họ chưa thực sự tiêu tiền vào các giá trị văn hóa. Các hội quán lộng lẫy, các ngôi chùa cổ - linh hồn của di sản Chợ Lớn - thường đóng cửa im lìm sau 17h-18h. Điều quan trọng hơn, chính là chưa có "show" diễn, đó là thiếu những buổi trình diễn nghệ thuật thực cảnh, những tour tham quan hội quán về đêm có ánh sáng nghệ thuật hay các không gian trải nghiệm truyền thống mở cửa muộn.

Du khách sẽ hỏi: Tại sao các hội quán không thể là nơi thưởng thức trà đạo, nghe nhạc tài tử hay xem trích đoạn Hát bội vào ban đêm? Vậy cái cần là cơ chế PPP cho phố đêm để các doanh nghiệp lớn đầu tư vào hệ thống chiếu sáng nghệ thuật cho các dãy nhà cổ dọc đường Hải Thượng Lãn Ông hay Phù Đổng Thiên Vương, biến cả khu vực thành một sàn diễn thực cảnh khổng lồ.

Nếu làm được điều đó, thì sẽ sinh lời từ sản phẩm phái sinh: Du khách không chỉ ăn, mà còn mua sắm các sản phẩm thiết kế dựa trên hoa văn di sản Chợ Lớn trong các cửa hàng concept mở muộn. Chính ánh sáng của kinh tế đêm sẽ kéo dài thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách, biến những giá trị văn hóa hữu hình thành dòng tiền không nghỉ.

Cởi trói cơ chế để kinh tế di sản cất cánh

Nhu cầu cấp thiết hiện nay là một hành lang pháp lý đột phá từ Nghị quyết 98. TPHCM cần chính sách ưu đãi thuế cho những hộ dân giữ nhà cổ để kinh doanh sản phẩm truyền thống, đồng thời mở cửa cho các nhà đầu tư chiến lược thông qua cơ chế hợp tác công tư (PPP). Thành phố cần những quy định sòng phẳng để doanh nghiệp dám rót vốn vào các dự án bảo tồn mà không sợ vướng cơ chế quản lý tài sản công chồng chéo.

Di sản cần được định giá như một loại tài sản đầu tư chiến lược. Cùng với đó, hạ tầng số phải trở thành nền tảng kinh doanh: một "Bản đồ số di sản" không chỉ để lưu trữ thông tin, mà phải là cổng giao dịch số để du khách đặt vé, mua vật phẩm NFT văn hóa và trải nghiệm tương tác xuyên không gian. Chỉ khi người dân sống được, giàu lên nhờ di sản, khi đó bảo tồn mới thực sự bền vững và thoát khỏi cảnh "ăn đong" từ ngân sách.

Kinh tế di sản không phải là bán đi bản sắc, mà là dùng bản sắc để định danh TPHCM trên toàn cầu. Khi mỗi câu cải lương hay mỗi mái ngói âm dương tại Chợ Lớn trở thành sinh kế, Thành phố không chỉ phát triển về con số tăng trưởng mà còn giữ được linh hồn của một siêu đô thị hào sảng. Đã đến lúc ngưng nhìn di sản như một gánh nặng bảo tồn, mà phải xem đó là đòn bẩy kinh tế quyền năng nhất của Thành phố trong kỷ nguyên sáng tạo.