Tiếng cưa lạc lõng

Tôi gặp ông Nhị trước cửa nhà tại một con hẻm nhỏ ở phường Hòa Cường – ngay trung tâm thành phố Đà Nẵng. Hẻm chỉ cách đường lớn chừng mười mét, nơi tiếng còi xe, tiếng người, những chát chúa vốn có của đô thị bội thực âm thanh. Ở đó, ông – một người vừa đã hơn 70 tuổi, lọt thỏm giữa đống nan tre ngổn ngang. Đôi bàn tay sần sùi như gốc tre già vẫn thoăn thoắt chuốt từng sợi lạt, trông vừa lạ lẫm, vừa như một mảnh ghép bị đặt nhầm chỗ vào bản đồ đô thị.

Ông Nhị là thợ tre đời thứ ba của một làng nghề nay đã thành "phố trong làng". Con cái mua nhà ở đây, quê chẳng còn ai thân thích, ông đành "di cư" cùng nghề nghiệp của mình.

Ông nói, hồi mới ra, ngó trước ngó sau thấy…lãng nhách. Hai phần ba đời người đi vào đi ra có bụi chuối, hàng tre, con gà, rơm rạ, giờ nhìn đâu cũng cửa đóng cứng, sắt, bê tông, và…lạnh nhất là bao đôi mắt xa lạ, đề phòng, nên ông bỏ về. Rồi lại ra, vì con. Một cuộc mặc cả dai dẳng, cuối cùng ông thắng: Vác cưa đục ra ngồi trước cửa, tiếp tục hành nghề. "Bây giờ người ta dùng đồ nhựa, đồ inox cho sạch, cho bền. Cái chõng tre, cái thúng, cái mủng... giờ thành đồ cổ rồi" – Ông cười, tay vẫn không rời lưỡi rựa. Bán cũng được. “Đủ ăn sáng, hút thuốc, khỏi …ngứa nghề”. Ông nói, giọng sắc như cật tre.

Tôi hỏi: "Chú mua tre ở đâu?". Ông dừng tay, nhìn ra phía đầu hẻm mù mịt khói bụi: "Loanh quanh rứa, nhờ anh em trong quê, mỗi lần gom được ít tre già là gửi xe đò ra. Mà chừ kiếm được cây tre đủ tuổi, chịu được nắng mưa khó lắm. Người ta phá bụi, xây nhà hết rồi". Đống tre còn xanh, cây nhỏ là nhiều, nhưng gốc đã bị cưa khi tới tay ông, vì người ta làm cán cuốc, thuổng, nhưng to hay nhỏ, cứ thế là 80 ngàn/cây; gốc già dài trung bình 2m, giá 25 ngàn/gốc. 

Xem thêm: Nghề đan lát mây tre ở Đoài Khôn

Tre non cũng khó, huống hồ tre già. Ba mươi năm trước, lũy tre là hơi thở của làng. Bây giờ về làng, tìm một bóng tre mát rượi cũng khó như tìm một kỷ niệm bị phủ bụi. Cách đây mấy năm, có nhóm làm phim về vùng Nông Sơn – thượng nguồn sông Thu Bồn – để tìm tư liệu về nghề truyền thống. Xa xôi là vậy mà cũng chỉ còn hai người thợ đã tuổi bát thập. Nên sự hiện diện của ông Nhị giữa lòng thành phố này là một điều kỳ lạ.

Nhìn ông, tôi nhớ chú tôi. Hồi đó ở làng toàn nhà tre, nên không thiếu thợ. Lành nghề có, tay ngang có. Xịn nhất là ông Bảy Thu và chú Tân. Quanh năm chú vác đồ nghề đi dựng nhà cho người ta. Rảnh thì ở nhà đan mủng, bện đó, đăng, nhuỗi. Cả xóm, nhiều người làm cũng được, nhưng khéo tay không bằng chú, nhất là khoản đan đan lờ, ráp phên, đẹp như vẽ…Một bữa chú nói với ba tôi: “Thôi, em bỏ nghề, cụt nghề rồi, cả năm không ai kêu nữa". Lời chú như tuyên bố nấc nghẹn, bởi khi đó, làng đã…vào trận bê tông. 

Nhìn ông Nhị, nhớ tay chú Tân liếc đường đục uốn gốc tre thành thanh đỡ với đường lượn “tuyệt đối điện ảnh” cho bộ salon tre thuở đó, ngẫm ra, rằng, cái sự "lạc lõng" của người thợ tre không chỉ nằm ở chỗ sản phẩm khó bán, mà còn nằm ở nhịp điệu. Nghề tre là nghề của sự kiên nhẫn tuyệt đối. Nhìn cách ông cầm cái đục thép, gõ nhẹ từng nhát vào thân tre để tạo mộng mới thấy hết cái công phu. Đôi tay ông bình thường có thể run run khi cầm bát cơm, nhưng khi cầm con dao chuyên dụng thì lại sắc lẹm, dứt khoát. Liếc nhẹ lưỡi rựa vào cật tre xanh mướt, chỉ một cái lắc tay, sợi lạt mỏng dính như sợi chỉ hiện ra, đều tăm tắp. Giữa thời đại mà người ta muốn mọi thứ phải "ngay lập tức", thì sự tỉ mẩn hun khói cho tre bóng, ngâm tre cho đủ độ của ông Nhị dường như bị coi là gàn dở.

Con ông từ trong nhà hỏi vọng ra: “Rổ, sáng nay chở hết hả ba? ”. Ông ừ. Mấy cái rổ được bưng ra, mùi tre từ ruột gốc già, thơm mùi mít vừa chín tới. Tôi, một thằng nhà quê đặc, mấy chục năm không còn nương náu dưới bóng tre nữa, nhìn mà lòng cuộn sóng. Một chiếc rổ tre được đan bằng cả tâm huyết có cái mùi nắng của đồng quê, mùi khói bếp nồng nàn và độ dẻo dai mà không loại nhựa cao cấp nào thay thế được. Giữa phố thị đầy mùi khói xe, mùi thơm thanh tao của tre tươi mới vót như một nốt trầm mặc dìu dắt ký ức. Mấy người già đi qua, dừng lại ngó rồi đi. Nhìn, thầm nghĩ, có bao nhiêu trong những đôi bàn chân đó, thuở ấu thơ từng lặn lội bờ tre, giờ nhìn thấy, liệu cơn gió ngày nào có trở về trong ký ức già nua? Một chiếc rổ tre dựng ngọn bí, mớ cải vừa nhổ, nhớ bóng người bà đã liêu xiêu xế chiều. Chiếc giường tre nơi hiên nhà đêm trăng thanh, thấy đời thanh bình như ca dao, cha ngồi bên ấm nước chè, tính chuyện mùa vụ được mất. Cả cái thạp dưa muối của mẹ, trên cùng là mấy lạt tre dày, cứng đan bện để lèn xuống, lấy đá chèn lên. Cả ông nội nữa, đẽo gốc tre già, làm gối; đan chiếu tre thay lát, cói, bởi theo lời ông là nằm chiếu tre thì mùa hè mát, đông ấm. chỉ mỗi tội những đường bện bằng cước hằn lên da, đau điếng.  

Truyền nghề hả? Ông Nhị nhìn vào những nhát đục dở dang, nếp nhăn xô lại như những thớ tre già: “Mấy đứa hắn đi làm công ty hết rồi. Nghề này cực, lại lấm lem, tiền kiếm được chẳng bao nhiêu, ai mà theo nổi hả...”. Câu nói lửng lơ trong gió mang theo sự đứt gãy của một dòng chảy trăm năm.

Ông nói, giọng chẳng hề tiếc rẻ, rằng hồi ông gần 30 tuổi, là giai đoạn cực thịnh của nghề. Vợ chồng mới cưới cũng mua chõng tre, bởi đa số là nghèo. Rồi gần 10 năm trước, phong trào quán cà phê tre ào ào, bàn, ghế người ta đặt, ông làm không kịp giao. “Nhưng do máy móc mà ra thôi, ở Hội An có máy tiện, đục, đưa tre vào nó làm cái rẹt, thẳng băng, như nhau hết, như cái mộng đó, mình đục lớn nhỏ khác nhau, nó thì làm cùng kích thước. Mấy nó bào sạch vỏ, nhưng bọn nó ngu, chính vỏ mới giử tre bền lâu, như lớp sơn. Không còn vỏ, ngồi một thời gian, nó gãy hết! Người ta cứ nghỉ tre không bền, nên không mua nữa. Không bền thì sao ông bà mình làm cái nhà tre 10 năm, 15 năm không hư?”. 

Ông nói, tôi nghe, những ngậm ngùi xa vắng lùa đi trong gió bấc. Tôi ngó mấy cái chõng lớn nhỏ ở góc vườn nhà, nhớ đến cào ruột vườn xưa nhà cũ, cái thời tôi còn trẻ con. Năm tháng chất chồng. Người già đi. Tre cũng mất. “Chõng ni, họ đặt nằm thì 700 ngàn/cái, chõng cho đám ma thì rẻ hơn, chừng 400-500 ngàn/cái. Thang tre chừng vài trăm. Mỗi ngày tôi làm 1 cái chõng, lời chừng 100-150 ngàn. Thôi kệ…". Ông nhìn vào chúng, như ve vuốt đứa con của mình, âm tiết đành mặc kệ đó như dấu chấm cho công việc mà với ông, hình như bất đắt dĩ nhưng nó khiến ông không biến thành kẻ vô dụng, và nhất là không phải bơi trong nỗi niềm phụ bạc với cái nghề gắn với áo cơm, hơi thở chân quê sót lại.

Những người thợ như ông chính là sợi dây liên kết mong manh còn sót lại giữa một nông thôn đang chuyển mình hiện đại hóa quá nhanh với những giá trị truyền thống bền bỉ. Tre vốn kiên cường, bão táp chẳng đổ, nhưng nó thất thủ trước cơn lốc của bê tông, sắt thép, trước ham muốn khôn chừng theo xa lộ văn minh của con người.

Trời bắt đầu tắt nắng. Ông Nhị thu dọn những thanh tre thừa, cẩn thận bó lại. Rồi ôm gom lá, tre vụn, đốt lên. Khói tỏa kín, vọt thẳng lên, như vân du không nhà cửa nhưng không hề tan biến mà ngạo nghễ. Tôi đi.Tiếng cưa tre cuối ngày vang lên giữa con hẻm nhỏ như thanh âm lạ lùng, lạc lõng, nhưng cũng đầy kiêu hãnh. Lòng tôi như tiếng cưa mòn, cũ dằng dai, rằng mai này khi những người thợ cuối cùng ấy mỏi tay, chùn chân, liệu hồn quê có còn nương náu vào đâu giữa những khối vuông không hồn cốt, mắt mũi?  

Xem thêm: Đan lát - Nghề truyền thống độc đáo của người Khùa

Người ta thường bảo: "Tre không còn đứng thành lũy, thành rặng che chắn làng, nhưng tre đang len lỏi vào không gian sống hiện đại như một biểu tượng của lối sống xanh, sống chậm". Đọc câu ấy trên một tờ báo nào đó, tôi thấy nó giống như một slogan quảng cáo đầy gượng ép. Bởi sống thực sự như tre mới là chậm, là xanh. Còn đa số chỉ đang dùng tre như một thứ trang trí, một chút "gia vị" cho cảm xúc để theo kịp trào lưu.

Nhìn lại ông Nhị với nhát đục đơn độc, tôi thấy thấp thoáng một nụ cười đắc thắng chua chát. Đắc thắng vì ông vẫn cặm cụi, nhưng ngày mai, có thể nhát đục ấy sẽ chỉ còn là một tiếng vang vọng vào hư không.