Thủy sản cũng bị 'soi' có phá rừng không!
Dù đứng ngoài danh mục quản lý trực tiếp, toàn bộ ngành thủy sản Việt Nam, với mũi nhọn là con tôm và các đối tượng nuôi trồng chủ lực, đang bất ngờ đối mặt với Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR), với thời hạn bắt buộc là từ 29/6/2026.
Vậy là tôm hay bất kỳ mặt hàng thủy sản nào, đều buộc phải bước vào cuộc chơi minh bạch, mà ở đó ranh giới giữa chuỗi thức ăn chăn nuôi và hệ sinh thái bản địa bị xóa nhòa.
Khi thủy sản bị "trói" vào bài toán phá rừng toàn cầu
Khi Liên minh châu Âu (EU) thông qua Quy định chống phá rừng (EUDR), tâm lý chủ quan bao trùm phần lớn cộng đồng doanh nghiệp và cơ sở nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam.
Lý do rất đơn giản trên giấy tờ: EUDR chỉ áp dụng trực tiếp cho bảy nhóm ngành hàng chủ lực gồm gỗ, cà phê, cao su, ca cao, đậu nành, dầu cọ và thịt bò. Các đối tượng nuôi trồng thủy sản hoàn toàn không nằm trong danh mục cấm trực tiếp này.
Thế nhưng, bước sang nửa cuối năm 2026, khi các nhà nhập khẩu châu Âu bắt đầu thực hiện toàn diện quy trình kiểm tra chuỗi giá trị, thì thì tôm hay cá tra được gọi tên có trực tiếp vi phạm phá rừng hay không, thông qua hiệu ứng dây chuyền.
Sự liên kết mang tính toàn cầu của chuỗi cung ứng không cho phép bất kỳ ngành hàng nào đứng ngoài vòng vây sinh thái. Toàn bộ lĩnh vực nuôi trồng dính đòn liên đới qua hai con đường vô cùng hiểm hóc: chuỗi nguyên liệu thức ăn và tính pháp lý của đất vùng nuôi.
Vì sao lại thế?
Để hiểu tại sao con tôm và ngành thủy sản lại rơi vào tầm ngắm, cần phải xem lại những quy định của EUDR với tiêu chuẩn pháp lý và kỹ thuật thuộc hàng gắt gao nhất lịch sử thương mại thế giới. Quy định này không chấp nhận những lời cam kết suông hay các loại giấy chứng nhận hình thức.
Theo đó, đối với các khu đất sản xuất có diện tích trên 4 hecta, EUDR yêu cầu phải cung cấp tọa độ địa lý đa giác thể hiện chính xác ranh giới của thửa đất, thay vì chỉ dùng một điểm tọa độ tâm điểm.
Nếu quy định này được mở rộng hoặc áp dụng qua các cơ chế rà soát chuỗi, từng đầm, ao nuôi tôm và cá ven biển sẽ phải số hóa ranh giới thành tọa độ đa giác. Hệ thống của EU sẽ "áp chồng" dữ liệu này lên bản đồ vệ tinh lịch sử, để quét xem khu vực ao nuôi có từng là rừng ngập mặn bị san lấp sau mốc thời gian cắt cụt (31/12/2020) hay không.
Thực tế tại Việt Nam, nhất là khu vực ĐBSCL, rất nhiều vùng nuôi tôm, cá tại các tỉnh ven biển hình thành đan xen trong các dải rừng ngập mặn từ nhiều thập kỷ trước.
Tuy nhiên, do lịch sử quản lý đất đai phân mảnh, nhiều hộ dân không có hồ sơ pháp lý minh bạch hoặc không chứng minh được mốc thời gian hình thành ao nuôi. Chỉ cần vệ tinh phát hiện sự biến động sinh khối rừng sau ngày 31/12/2020, toàn bộ sản phẩm từ ao nuôi đó sẽ bị gắn cờ vi phạm.
Quy định thứ hai là truy xuất nguồn gốc không gián đoạn qua chuỗi thức ăn.
Doanh nghiệp nhập khẩu vào EU phải nộp Tuyên bố thẩm định, chứng minh nguồn gốc hợp pháp, minh bạch đến tận gốc rễ của mọi thành phần cấu thành sản phẩm.
Đậu nành là nguồn đạm thực vật trọng yếu trong công thức thức ăn công nghiệp cho tôm và cá tra. Vì đậu nành nằm trong danh mục kiểm soát trực tiếp của EUDR, nhà máy sản xuất thức ăn thủy sản buộc phải chứng minh hạt đậu nành nhập khẩu không dính líu đến phá rừng.
Khi nhà máy đẩy chi phí kiểm toán chuỗi cung ứng lên, giá thức ăn trong nước leo thang. Ngược lại, nếu không chứng minh được nguồn gốc đậu nành, chuỗi thức ăn bị đứt gãy, kéo theo sản phẩm thủy sản bị từ chối tại cảng đến châu Âu.
Nhiều năm qua, hành trình trầy trật chống "thẻ vàng" IUU, đã để lại cho ngành thủy sản Việt Nam một bài học xương máu. Sự bị động luôn trả giá bằng thị phần và dòng tiền.
Trong quá khứ, chúng ta từng mất nhiều thời gian để chạy theo các yêu cầu hành chính của châu Âu. Nhưng với EUDR, cuộc chơi đã được nâng lên một tầm cao mới, từ khai báo giấy sang minh bạch dữ liệu số và hình ảnh vệ tinh.
Việc con tôm và toàn ngành thủy sản vô tình dính dáng đến câu chuyện chống phá rừng, không phải là một sự nhầm lẫn kỹ thuật, mà là tiếng chuông cảnh tỉnh buộc cả hệ thống phải thay đổi tận gốc rễ tư duy sản xuất.
Hành động để thoát thân
Không còn cách nào khác, các doanh nghiệp sản xuất thức ăn chăn nuôi phải nhanh chóng thanh lọc chuỗi cung ứng đậu nành, chuyển dịch sang các nguồn nguyên liệu có chứng nhận bền vững quốc tế, hoặc cơ chế cân bằng khối lượng hợp pháp.
Do các hộ nuôi nhỏ lẻ không đủ năng lực tự đo đạc tọa độ đa giác, chính quyền địa phương và các hợp tác xã phải đóng vai trò trung gian, lập bản đồ số hóa vùng nuôi tập trung, gắn mã số cơ sở nuôi với dữ liệu lịch sử sử dụng đất.
Tại nhiều vùng ven biển, đã xuất hiện lâu nay các mô hình tôm sinh thái dưới tán rừng. Đây là cách làm có thể nhân rộng. Bởi khi ao nuôi trở thành một phần gắn kết của hệ sinh thái bảo tồn, các rào cản khắt khe của EUDR sẽ tự động được hóa giải bằng chính giá trị sinh thái thực tế của sản phẩm.
Dù con tôm hay cá tra có bơi lội dưới nước, thị trường EU vẫn truy nguyên toàn diện từ gốc rễ đất đai và thức ăn. Đối mặt với luật chống phá rừng không phải là tìm cách lách luật, mà là cơ hội cuối cùng để toàn ngành thủy sản Việt Nam rũ bỏ lớp áo sản xuất manh mún, chuyển mình thành một ngành hàng có trách nhiệm sinh thái toàn diện trên trường quốc tế.
