Thương nhớ 'Gạo de An Cựu mà nuôi mẹ già'

Đứng bên sông An Cựu, ngó về vùng ‘hương canh thập điền’ xưa, dấu vết hầu như chẳng còn gì để tôi có thể hình dung nơi đây từng là một vựa lúa, nơi sản sinh thứ gạo tiến vua, vốn chỉ dành riêng cho chốn cung đình.

Những cánh đồng đã lùi vào ký ức. Nhà cửa san sát, đường sá nhộn nhịp, những khu đô thị nối nhau phủ lên không gian một vùng quê từng làm nên thứ lúa thơm vang danh một thuở.

Gạo de, nhưng giống lúa nào sinh ra nó?

Gạo de An Cựu đến nay coi như đã thất truyền. Nhưng những dấu tích từng làm nên thứ gạo ấy vẫn còn. Nó ở trong thư tịch cổ, câu hát dân gian, ký ức người già và những di tích tín ngưỡng nông nghiệp giữa lòng đô thị.

Trong tâm thức người Huế, người ta chỉ nhớ gạo de An Cựu. Những câu ca dao về gạo đó vẫn còn lưu truyền qua nhiều thế hệ người dân xứ này:

“Gạo de An Cựu, cá rô Bàu Choàng”; "Mẹ ăn cơm trắng gạo de/Đẻ con tóc quắn đi ve cùng làng".

Hay câu: “Tôm rằn lột vỏ bỏ đuôi/Gạo de An Cựu mà nuôi mẹ già”.

Ông Lê Ngôn, 75 tuổi, người ấp Ngũ Đông, làng An Cựu xưa, nay thuộc phường An Cựu, kể lại bằng giọng chậm rãi:

“Ngày còn nhỏ, tôi vẫn được người già trong làng nói về gạo đó. Loại gạo hạt nhỏ, hơi dài, trắng ngà, nấu cơm lên dẻo vừa, mềm mà không nát, chỉ dành cho vua quan ăn mà thôi”.

Ông Ngôn cũng từng nghe kể thêm rằng, gạo nấu trong om đất Phước Tích – một ngôi làng bên sông Ô Lâu, phía bắc kinh thành Huế là ngon nhất. Bởi om ấy giữ hơi tốt, cơm chín đều hơn nồi đồng. Cơm ấy ăn cùng cá rô Bàu Choàng hấp cách thủy thì ngày xưa chỉ nhà quyền quý mới thường có.

Tôi hỏi ông Ngôn, có biết giống lúa tạo ra thứ gạo “tiến vua” kia không? Ông ậm ờ theo một cách rất nông dân: “Thì cũng chỉ nghe kể là dành cho vua ăn, chớ có biết giống má chi mô”.

Mà cũng phải thôi, người quê chân chất kia sao hiểu được hết cái lắt léo của câu chữ: lúa và gạo. Người ta cứ gọi gạo rồi lâu dần thành quen, chứ ít ai nghĩ tới giống lúa tạo nên hạt gạo kia.

Vậy khi người xưa gọi là gạo nức tiếng kia, phía sau cái tên ấy chắc chắn phải có một giống lúa hay một dòng lúa mà hạt thóc của nó sau chế biến cho ra thứ gạo mang tên ấy.

Vậy giống lúa ấy là gì?

Lần theo cây lúa đứng sau hạt gạo

Câu chuyện đưa tôi trở về những trang sách cách nay hàng trăm năm.

Trong Phủ biên tạp lục, Lê Quý Đôn ghi về một loại “lúa nhé”: hạt nhỏ và dài, rất thơm, cấy khoảng tháng 10, đến tháng 3 mới gặt.

Đây là dấu vết đáng chú ý về các giống lúa thơm cổ ở miền Trung. Nhưng Lê Quý Đôn không gọi đó là lúa de. Việc đồng nhất “lúa nhé” với giống lúa tạo ra nó vẫn chưa thể khẳng định.

Dưới triều Nguyễn, dấu vết về An Cựu và cây lúa kia rõ hơn.

Đồng Khánh địa dư chí ghi nhận lúa hương canh ở xã An Cựu. Những dấu tích ruộng đất còn lưu dòng chữ Hán: “Hương canh điền thập mẫu” – mười mẫu ruộng hương canh.

Trong một tư liệu thời Nguyễn có ghi, giống lúa tẻ hương đạo trồng ở đồng làng An Cựu được ghi nhận có tục danh “nhe vàng”, người dân địa phương quen gọi là “de”. Hạt hơi dài, gạo rất trắng, thơm và mềm cơm; tháng 10 cấy, tháng 3 chín, hằng năm có tiến vua.

Chi tiết này đặc biệt đáng chú ý. Bởi lần đầu tiên, cái tên de không chỉ xuất hiện như tên gọi của một thứ gạo trong dân gian, mà gắn trực tiếp với một giống lúa được ghi nhận trên đồng An Cựu, cùng đặc điểm về hạt, thời vụ và việc cung tiến.

Các tư liệu thời Nguyễn cũng xuất hiện những tên gọi như de vàng, de trắng.

Theo TS Trần Đình Hằng, Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung, xứ Huế từng có nhiều giống gạo de. Theo cách lý giải dân gian, đó là những giống lúa Chiêm bản địa dài ngày, ở đầu hạt có “dé”.

Trong số đó, giống lúa tạo nên gạo phủ kín đồng An Cựu là một loại lúa thơm, được định danh sang trọng là “hương canh”.

“Chính sự quý hiếm ấy khiến gạo đó chủ yếu được cung tiến vào Đại Nội, hoặc được sử dụng trong phủ đệ của hoàng thân quốc thích và giới quý tộc xứ Huế. Dấu tích vẫn hiện hữu qua những địa danh như ‘ruộng Chúa’ thời chúa Nguyễn và ‘Hương canh điền thập mẫu’ thời Nguyễn trên cánh đồng An Cựu”, TS Trần Đình Hằng cho biết.

Gạo de và cuộc trở về nơi đất khách

Năm 1945, triều Nguyễn cáo chung. Cung đình không còn, chế độ cung tiến sản vật từ đây cũng khép lại. Nhưng giống lúa tạo ra thứ gạo ấy chưa biến mất ngay.

Theo ký ức địa phương, ít nhất đến thập niên 1970, lúa de vẫn còn được gieo trồng. Từ lúa dành cho cung đình, nó trở về với ruộng đồng, với người nông dân.

Thế rồi nó dần mất hẳn vì năng suất thấp, khó trồng trong khi người ta đang cần ngay những giống lúa năng suất cao, sản lượng nhiều để giải quyết cái ăn trong thời khắc khốn khó.

Để rồi một ngày, người ta giật mình tự hỏi: Chén cơm thơm nức từ thức gạo một thuở, đâu rồi?

Cho tới khoảng năm 2007 - 2008, TS Phan Phước Hiền, Trường Đại học Nông Lâm TPHCM, cũng là một người con xứ Huế, bắt đầu theo đuổi việc tìm kiếm và phục hồi nguồn gen lúa cổ. Ông tìm đến ngân hàng gen của Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế (IRRI) để tìm các giống lúa cho ra gạo de để trồng thử nghiệm.

Tuy nhiên, sau 2 năm thực hiện trên cánh đồng Nam Vinh - Huế, dự án phải dừng lại vì không đạt được mục tiêu như kỳ vọng.

Gạo de và một Huế đã mất

Hôm nay, gạo de gần như đã biến mất khỏi mâm cơm Huế. Và cũng không còn mấy ai nhắc tới “hạt ngọc trời ban” dành tiến vua kia nữa.

Nhưng An Cựu vẫn còn đó để nhắc rằng từng có một giống lúa đặc biệt trên những chân ruộng của mình. Cây lúa ấy cho thóc. Thóc được xay giã thành thứ gạo thơm. Hạt gạo đi vào cung đình, đi vào sử sách và đi vào câu ca dao của người Huế.

Rồi nó cũng biến mất. Những người từng ăn gạo de cũng lần lượt về với ông bà, tổ tiên. Nhưng những câu hỏi về nó, thi thoảng được cất lên. Niềm tiếc nhớ đó không chỉ là câu hỏi về một giống lúa đã thất truyền. Đó còn là niềm trăn trở về một cách làm nông nghiệp, một cách ăn và một phần văn hóa ẩm thực của Huế.

Bởi thương nhớ đó, suy cho cùng, cũng là thương nhớ một Huế đã từng có những mùa lúa, những bữa cơm và một cách ăn mà hôm nay không còn thấy nữa.