Thuê công nghệ số: Nông dân trả tiền, doanh nghiệp... thu dữ liệu
Bây giờ không khó nhìn thấy trên cánh đồng từ Bắc đến Nam những drone bay vù vù. Những kỹ sư điều khiển giàn tưới dài 700m qua màn hình smartphone. Thế nhưng, đằng sau ánh hào quang của những con số tăng trưởng và sự kỳ diệu của công nghệ ấy, một câu hỏi gai góc đang bị che lấp: Trong cuộc đại nhảy vọt này, người nông dân nhỏ lẻ thực sự bước lên cùng tốc độ, hay chỉ đang đứng nhìn một cuộc chơi do doanh nghiệp dẫn dắt?
Đi thuê công nghệ số: "Đứng trên vai khổng lồ" hay chỉ là người đứng xem?
Nhìn vào cụm trang trại của Tập đoàn TH hay quy trình xuất khẩu của Vina T&T, chúng ta thấy một nền nông nghiệp tiệm cận thế giới. Công nghệ AI, Blockchain, Big Data đã thực sự thoát ly khỏi sách vở để đi vào từng gốc ngô, từng con bò sữa.
Nhưng hãy bình tâm lại để nhìn vào con số thực tế: Một bộ thiết bị drone (thiết bị bay không người lái) hiện đại vào năm 2026 có giá dao động từ 120 đến hơn 200 triệu đồng. Với một hộ nông dân cá thể canh tác vài công đất (1.000m2), đây là một khoản đầu tư mang tính gia sản, vượt xa khả năng tài chính và rủi ro mà họ có thể gánh vác.
Từ đó hình thành một thực tế: Đa số nông dân nhỏ lẻ hiện nay tiếp cận công nghệ theo dạng thuê dịch vụ hơn là sở hữu công nghệ.
Hệ quả là gì? Nông dân đang bước vào cuộc chơi với tư cách là người thụ hưởng cuối cùng của dịch vụ. Đúng là bà Phạm Thị Bèo ở Cần Thơ hay bà Lê Thị Thìn ở Thái Nguyên đã giảm được sức lao động, giảm 30% lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật nhờ drone. Nhưng cái họ nhận được chỉ là phần ngọn.
Phần gốc rễ, chính là dữ liệu (data), tài sản quý giá nhất của chuyển đổi số, lại hoàn toàn nằm trong tay đơn vị cung cấp dịch vụ. Người nông dân vẫn chưa làm chủ được thông tin về sức khỏe đất, về dự báo dịch hại một cách độc lập.
Nếu một ngày doanh nghiệp dịch vụ rút đi hoặc thị trường "cò" drone nâng giá theo kiểu lũng đoạn, người nông dân sẽ lập tức rơi vào trạng thái mất phương hướng số và buộc phải quay lại với chiếc bình phun thuốc nặng nề trên vai.
Nguy cơ về một "khoảng cách số" đầy khắc nghiệt
Chuyển đổi số nếu không đi kèm với đổi mới thể chế kinh tế hợp tác sẽ dẫn đến một sự phân cực trong tương lai gần.
Một, là nhóm dẫn dắt. Đó là những doanh nghiệp đầu đàn, những HTX kiểu mới có năng lực quản trị. Họ bứt phá rất nhanh bằng cách tận dụng Big Data để dự báo logistics, dùng AI làm "mắt thần" phân loại trái cây đạt chuẩn EU, Mỹ. Họ làm chủ cuộc chơi và dẫn dắt chuỗi giá trị.
Còn nhóm bị bỏ lại là hàng triệu hộ nông dân sản xuất manh mún, thiếu liên kết. Họ dễ dàng trở thành người làm thuê trên chính mảnh đất của mình.
Họ có thể dùng công nghệ, nhưng là dùng theo "lệnh bài" của đơn vị bao tiêu. Khi không có quyền tự quyết dựa trên thông tin thị trường, họ mãi mãi nằm ở vùng trũng của giá trị thặng dư.
Sự phân cực này còn thể hiện rõ trên bản đồ 3 miền. Trong khi miền Tây đã hình thành được hàng nghìn đội bay drone dịch vụ, thì tại Miền Bắc và Miền Trung, do địa hình chia cắt và diện tích manh mún, công nghệ vẫn chỉ là những "đốm sáng" lẻ loi.
Sau cuộc sáp nhập các đơn vị hành chính cấp xã, huyện năm 2025, việc tích tụ đất đai để ứng dụng công nghệ đồng bộ vẫn còn là một bài toán chưa có lời giải thỏa đáng cho nông dân nhỏ lẻ.
Chuyển đổi tư duy quan trọng hơn chuyển đổi công cụ
Để nông dân không chỉ đứng nhìn, giải pháp không nằm ở việc vận động mỗi người phải tự mua một cái drone. Sai lầm lớn nhất là chúng ta đang tập trung quá nhiều vào thiết bị mà quên mất hạ tầng kết nối.
Kinh tế hợp tác chính là trạm trung chuyển sống còn. Chỉ khi tham gia vào HTX, những hộ nông dân nhỏ lẻ mới trở thành một thực thể lớn đủ sức đầu tư và làm chủ công nghệ. Lúc này, drone hay hệ thống IoT không còn là tài sản xa xỉ của doanh nghiệp mà là công cụ sản xuất của số đông. Công nghệ phải được sở hữu tập thể để phục vụ lợi ích số đông.
Bên cạnh đó là vai trò của Nhà nước. Việc tích hợp dữ liệu đất đai (theo Luật Đất đai 2024) với dữ liệu sản xuất phải là ưu tiên hàng đầu.
Nhà nước cần xây dựng một hệ sinh thái số dùng chung, nơi cung cấp dữ liệu miễn phí hoặc giá rẻ về giá cả thị trường, dự báo thiên tai và dịch bệnh. Đây chính là vũ khí để nông dân không bị lép vế hay bị dắt mũi bởi các đơn vị dịch vụ tư nhân hoặc các thế lực "cò" công nghệ.
Bài học từ chiếc điện thoại di động
Chúng ta hãy nhớ lại bài học phổ cập điện thoại di động và internet cách đây hai thập kỷ. Việt Nam đã thành công khi biến một thứ xa xỉ thành công cụ bình dân cho mọi người. Chuyển đổi số nông nghiệp cũng cần một lộ trình như thế.
Chúng ta cần một cơ chế để phổ cập dữ liệu nông nghiệp đến từng smartphone của hộ dân. Nông dân không nhất thiết phải biết lập trình AI, nhưng họ phải biết đọc các chỉ số từ AI gửi về để biết khi nào cần tưới, khi nào cần bán nông sản với giá tốt nhất. Đó mới là chuyển đổi số thực chất.
Mối quan hệ giữa doanh nghiệp và nông dân không nên nhìn dưới lăng kính đối đầu, mà là quan hệ cộng sinh. Doanh nghiệp cần vùng nguyên liệu chuẩn hóa để xuất khẩu, nông dân cần công nghệ để nâng cao giá trị và giảm thiểu rủi ro biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, sự cộng sinh này chỉ bền vững khi nông dân có tri thức số và quyền tiếp cận thông tin bình đẳng. Nếu không, đó chỉ là sự phụ thuộc một chiều.
Công nghệ có chờ người nông dân?
Công nghệ đang đi rất nhanh, nhưng tốc độ đó sẽ trở nên vô nghĩa nếu nó bỏ lại sau lưng hàng triệu thân phận nhà nông. Chuyển đổi số không phải là việc mua thêm một cái máy bay hay lắp một bộ cảm biến, mà là cuộc cách mạng về tư duy quản trị nông nghiệp.
Ở đây, có lẽ chúng ta cần phản biện quyết liệt lại sự lạc quan thái quá về những mô hình trình diễn. Nếu không có những chính sách thực chất để bình dân hóa công nghệ và bảo vệ quyền sở hữu dữ liệu cho nông dân, chuyển đổi số sẽ chỉ là một lớp sơn hào nhoáng phủ lên những gốc rễ sản xuất còn manh mún, lạc hậu.
Đừng để người trực tiếp cầm cày trở thành người đứng xem trong chính bữa tiệc trên cánh đồng của mình. Đã đến lúc các chính sách từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải chạm tới được túi tiền và kiến thức của từng hộ nhỏ lẻ, để công nghệ thực sự là chiếc gậy dẫn đường, chứ không phải là rào cản chia cắt sự phát triển.
