Thúc đẩy sinh kế từ lâm sản ngoài gỗ: Đặt cộng đồng vào trung tâm của bảo tồn rừng
Phát triển sinh kế bền vững từ lâm sản ngoài gỗ (LSNG) không chỉ là giải pháp kinh tế cho cộng đồng sống gần rừng, mà còn là một hướng tiếp cận căn cơ nhằm giảm áp lực lên tài nguyên rừng và bảo tồn đa dạng sinh học.
Đây là thông điệp xuyên suốt "Hội thảo quốc gia cho cộng đồng và doanh nghiệp dựa vào lâm sản ngoài gỗ để nâng cao tiếng nói của họ và các bên liên quan" do Viện Công nghệ Tiên tiến (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) phối hợp tổ chức sáng 7/2/2026 tại TP.HCM.
Hội thảo nhằm tổng kết Dự án “Phát triển tài nguyên lâm sản ngoài gỗ bền vững thông qua cải thiện sinh kế địa phương và liên kết thị trường cho các doanh nghiệp cộng đồng” triển khai tại huyện Ba Chẽ (Quảng Ninh), do Tổ chức Hợp tác rừng Châu Á (Asian Forest Cooperation Organization- AFoCO) tài trợ. Đã có hơn 100 đại biểu đến từ các bộ, ngành trung ương, địa phương, tổ chức xã hội, các đơn vị hỗ trợ kỹ thuật và các doanh nghiệp dựa vào cộng đồng (CBNEs), tham dự hội thảo.
Dự án đã hỗ trợ cộng đồng chuyển đổi từ hình thức khai thác, buôn bán nhỏ lẻ sang mô hình doanh nghiệp cộng đồng có tổ chức, từng bước nâng cao năng lực sản xuất, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường.
Hội thảo đã lắng nghe bà Hoàng Thị Uy- Giám đốc HTX HTX Dược liệu Trà hoa vàng Ba Chẽ giới thiệu mô hình phát triển hợp tác xã, ông Bàn văn Khoa – Giám đốc HTX Đại Phát Mô hình phát triển HTX Đại Phát; Ông A Kol – THT Kon Hleng giới thiệu Mô hình phát triển PGS măng le Kon Hleng, giá trị kinh tế và bảo tồn; PGS.TS. Đàm Sao Mai – ĐH Công nghiệp TPHCM báo cáo chuyển giao quy trình công nghệ lên men trà Kombucha và TS. Huỳnh Tiến Phong – ĐH Nguyễn Tất Thành - Báo cáo chuyển giao quy trình công nghệ sản xuất kẹo Ba Kích tím và tiềm năng thương mại hóa…
Từ thực tiễn triển khai, các đại biểu nhấn mạnh một bài học quan trọng: bảo tồn rừng chỉ bền vững khi người dân có sinh kế ổn định và được tham gia với vai trò chủ thể. Thay vì xem cộng đồng là đối tượng thụ hưởng, các dự án LSNG cần trao quyền, đầu tư vào năng lực quản trị, chế biến và thương mại hóa sản phẩm để người dân có thể tự vận hành mô hình sau khi dự án kết thúc.
Trong bối cảnh nhiều cộng đồng vùng rừng vẫn phụ thuộc lớn vào khai thác tự nhiên quy mô nhỏ, thiếu liên kết thị trường và năng lực quản trị, các đại biểu cho rằng việc phát triển LSNG theo hướng có tổ chức, gắn với thị trường và bảo tồn sinh thái là con đường tất yếu.
Phát biểu tại hội thảo, nhiều khách mời cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở tiềm năng tài nguyên, mà ở cơ chế duy trì mô hình sinh kế LSNG một cách lâu dài. Các dự án ngắn hạn nếu thiếu liên kết chính sách, thiếu sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền địa phương, tổ chức xã hội và doanh nghiệp sẽ khó tạo ra tác động bền vững.
Do đó, các đại biểu kiến nghị cần xây dựng cơ chế hỗ trợ dài hạn cho doanh nghiệp cộng đồng, bao gồm tiếp cận vốn, hỗ trợ kỹ thuật, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và kết nối thị trường. Đồng thời, cần coi LSNG là một cấu phần trong chiến lược quản lý rừng bền vững, gắn phát triển kinh tế cộng đồng với mục tiêu bảo tồn sinh thái và tri thức bản địa.
Bà Trịnh Thị Mỹ Dung, Quản lý dự án, đại diện Ban tổ chức, nhấn mạnh: “Khi sinh kế của người dân được bảo đảm thông qua các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ bền vững, áp lực khai thác rừng sẽ giảm. Đó chính là nền tảng để bảo tồn đa dạng sinh học một cách lâu dài”.
Song song với thảo luận chính sách, hội thảo tổ chức trưng bày các sản phẩm LSNG do cộng đồng phát triển như dược liệu, mật ong rừng, song mây, măng, thảo dược và sản phẩm thủ công từ ngày 7 đến ngày 9/2/2026 tại Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo- 123 Trương Định, Phường Xuân Hòa TPHCM. Đây được xem là minh chứng cụ thể cho khả năng tạo giá trị gia tăng từ rừng nếu có định hướng và đầu tư phù hợp.
Dịp này, Ban tổ chức công bố khởi động Dự án “Bảo tồn đa dạng sinh học và cải thiện sinh kế cho cộng đồng địa phương sống xung quanh các khu rừng đặc dụng hoặc rừng phòng hộ thông qua chương trình phát triển lâm sản ngoài gỗ, giai đoạn 2025–2028”. Dự án sẽ được triển khai tại 5 khu vực thuộc 4 tỉnh Khánh Hòa, Lâm Đồng, Gia Lai và An Giang, tập trung vào các cộng đồng vùng đệm rừng đặc dụng và rừng phòng hộ.
