Thanh Hóa ế dứa, Hà Tĩnh mở rộng vùng trồng: bản đồ thị trường chung cho dứa, bao giờ?

Tại Thanh Hóa, dứa rơi vào cảnh ế ẩm, giá chỉ còn khoảng 4.000–5.000 đồng/kg. Nhiều ruộng dứa chín thối ngoài đồng. Riêng xã Hà Long có khoảng 700ha, còn toàn tỉnh có khoảng 4.000ha. Trong khi đó, Hà Tĩnh lại đang đặt mục tiêu trồng mới thêm 653ha. Con số này sẽ đẩy tổng diện tích dứa liên kết lên hơn 1.000ha trong năm 2026. Hà Tĩnh "chơi lớn" bởi có tham gia của Công ty Cổ phần thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao.

Hai bức tranh ấy đặt cạnh nhau làm lộ ra một vấn đề lớn hơn chuyện được mùa hay rớt giá. Đó là cây dứa ở Việt Nam đang thiếu một bản đồ thị trường chung, đủ rõ để điều tiết thị trường. "Cây gậy" này là để "xe nông sản" không đi theo hai số phận trái ngược trong cùng một thời đoạn.

Thị trường dứa: "Hộ khẩu" không ranh giới

Nếu chỉ nhìn bề mặt, rất dễ đi tới một kết luận đơn giản: Thanh Hóa đang thất bại ở đầu ra, còn Hà Tĩnh đang thành công nhờ liên kết. Nhưng cách nhìn ấy mới đúng một nửa.

Điều đáng suy nghĩ hơn là mỗi địa phương đều đang làm theo logic riêng của mình. Nhưng thị trường của cây dứa lại không vận hành theo ranh giới hành chính. Thanh Hóa đang phải trả giá cho một vụ thu hoạch mà dứa ế tràn lan thiếu người thu mua. Còn Hà Tĩnh đang tăng tốc xây vùng nguyên liệu dựa trên một chuỗi liên kết với doanh nghiệp chế biến.

Vấn đề nằm ở chỗ: Liệu toàn bộ hệ thống có đang nhìn cây dứa như một thị trường chung? Hay tỉnh nào lo phận nấy, mạnh ai nấy làm. Còn lại, phó mặc cho may rủi của thị trường.

Coi chừng “cười người hôm trước, hôm sau người cười”

Chuyện từ Thanh Hóa, không hề mới và không chỉ với dứa. Với mức đầu tư khoảng 300 triệu đồng/ha, giá dứa rớt sâu đồng nghĩa với việc nhiều hộ không chỉ mất lãi. Chưa hết, họ lấy gì tái sản xuất vụ sau khi túi rỗng? Cái đau ở đây không chỉ là giá xuống. "Héo ruột" khi sản phẩm đã làm ra nhưng không đi nổi vào thị trường đúng lúc, mới cay đắng hơn. Khi dứa chín quá lứa, khả năng tiêu thụ càng hẹp. Và mọi thiệt hại cuối cùng dồn cả lên vai người trồng.

Đó là kiểu rủi ro rất quen của nông nghiệp Việt: nông dân gánh phần nặng nhất của một bài toán mà bản thân họ không đủ thông tin và năng lực để tự giải.

Nhưng Hà Tĩnh cũng không nên chỉ được nhìn như một bức tranh màu hồng. Đúng là mô hình ở đây có nhiều điểm đáng chú ý hơn. Đó là doanh nghiệp chế biến tham gia ngay từ đầu, vùng trồng được quy hoạch, ngân hàng rót vốn. Quan trọng nữa, là địa phương đặt mục tiêu mở rộng có kỷ luật hơn là trồng tự phát. Công ty Đồng Giao hiện đã liên kết sản xuất 379ha. Và Hà Tĩnh còn có dư nợ tín dụng hơn 30 tỷ đồng hỗ trợ các mô hình dứa liên kết. Đây rõ ràng là một bước đi chắc hơn so với kiểu trồng xong mới lo bán.

Nhưng nếu mở rộng 1.000ha mà không đặt trong bức tranh tổng cầu, công suất chế biến, sức tiêu thụ của thị trường, thì sao? Mô hình liên kết hôm nay cũng có thể trở thành áp lực dư cung của ngày mai. Liên kết là tiến bộ, nhưng liên kết không tự động miễn dịch với rủi ro thị trường.

Quy hoạch bản đồ vùng trồng, bao giờ?

Rõ ràng, cái đáng bàn hơn ở đây là nông nghiệp Việt vẫn thiếu một khả năng rất căn bản. Đó là nhìn được tổng thể cung – cầu của từng loại cây trồng trước khi mở rộng diện tích.

Địa phương sốt sắng xây vùng nguyên liệu. Nông dân xuống giống theo tín hiệu giá. Doanh nghiệp chọn vùng trồng theo lợi thế riêng. Tưng bừng. Nhưng ai trả lời được tới nơi tới chốn câu hỏi nền tảng: cả nước đang cần bao nhiêu dứa? Công nghiệp chế biến hấp thụ được bao nhiêu? Thị trường nội địa và xuất khẩu thực sự cần loại quy cách nào? Và khi một tỉnh mở rộng mạnh, thì điều đó có gây áp lực lên các vùng khác hay không?

Khi thiếu một bản đồ như vậy, dù địa phường nào cũng có lý riêng, nhưng vẫn có thể góp phần làm toàn bộ thị trường trở nên chênh nhịp.

Thực ra, đây không chỉ là câu chuyện của cây dứa. Nó là bệnh cũ của nông nghiệp Việt trong một hình thức mới. Hễ thấy mô hình nào có tín hiệu tốt, diện tích sẽ tăng nhanh. Khi thị trường đang thuận, việc mở rộng có vẻ hợp lý. Nhưng khi đầu ra chậm lại, công suất chế biến không theo kịp, là sinh chuyện ngay. Hoặc sản lượng của nhiều vùng cùng dồn vào một thời điểm, thì toàn bộ logic ấy lập tức đảo chiều. Khi đó, nông dân ở nơi thu hoạch rộ phải bán tháo. Còn nơi đang mở rộng vẫn tiếp tục đi tới, vì dựa trên các hợp đồng hoặc kỳ vọng riêng.

Một nền nông nghiệp như vậy nhìn bề ngoài rất năng động, nhưng bên trong không vững. Bởi hệ thống thiếu một cơ chế điều tiết đủ mạnh giữa sản xuất, chế biến và thị trường cuối cùng.

Vì thế, bài học từ Thanh Hóa và Hà Tĩnh không nằm ở việc nơi nào đúng hơn nơi nào. Tên gọi của nó, nằm ở chỗ nông nghiệp Việt không thể tiếp tục vận hành theo kiểu mạnh ai nấy làm. Xong, ngồi chờ thị trường tự dàn xếp phần còn lại. Với những cây trồng như dứa, điều cần hơn không chỉ là liên kết. Cái cần là liên kết được đặt trong một bản đồ thị trường chung. Ở đây chính là quy hoạch vùng, ngành, nhóm cây, con. Tất cả được điều phối bằng những ràng buộc nghiêm khắc từ trung ương trong phân bố vùng nguyên liệu đến chế biến. Thông tin chính xác, dự báo thị trường dài hạn. Đã qua rồi cái thời hô hào, nhìn đâu cũng có cây mũi nhọn, cuối cùng mũi… tòe đầu hết. Nông dân chỉ biết méo mặt gánh khổ. Nếu không có một năng lực như vậy, thì hôm nay Thanh Hóa có thể là nơi chịu cú rơi của giá dứa. Nhưng ngày mai chưa chắc áp lực ấy không chuyển sang một vùng nguyên liệu khác.

Nông nghiệp Việt không thiếu cây trồng biết cho trái ngọt. Điều còn thiếu là cách tổ chức thị trường để trái ngọt ấy không hóa đắng ở cuối vụ. Thanh Hóa với những ruộng dứa chín thối ngoài đồng và Hà Tĩnh với tham vọng hơn 1.000ha dứa liên kết, đang cùng nhắc một điều: trồng giỏi thôi chưa đủ. Muốn đi xa, cây dứa phải có một bản đồ thị trường chung. Đừng vì chỉ có những quyết định riêng lẻ của từng địa phương, mà nơi ngọt nơi đắng.