Tăng giá xăng dầu: Người dân gánh nặng, Quỹ bình ổn 'treo' 6.000 tỷ

Dù mức giá hiện tại vẫn được xem là “thấp nhất trong 4 năm”, nhưng xét trong bối cảnh chi phí sinh hoạt tăng đều, áp lực là rất rõ rệt. Taxi tốn vài trăm ngàn tiền xăng mỗi tháng, hàng quán không dám tăng giá, tiền ship cũng không dám tăng, bởi khách sẽ bỏ đi. Và với một doanh nghiệp vận tải, từng chuyến xe giao hàng đang âm thầm “ăn mòn” lợi nhuận.

“Cứ tăng là dân chịu” - Khi Quỹ Bình ổn vẫn… để dành

Không thể phủ nhận rằng nguyên nhân phần lớn đến từ thế giới: chiến tranh khắp nơi, chính sách thuế mới của Mỹ, hay tồn kho dầu thô tăng bất thường. Nhưng trong nước, Quỹ bình ổn giá, hiện đang còn dư hơn 6000 tỷ - vốn được lập ra để can thiệp khi có biến động mạnh - lại không được sử dụng, người tiêu dùng cảm thấy như bị bỏ mặc.

Tại sao không điều tiết từ quỹ này? Nếu mỗi lần xăng tăng vài trăm đồng, Nhà nước chỉ cần dùng quỹ để hạ bớt 100 - 150 đồng/lít, thì vẫn giữ được tín hiệu thị trường, nhưng giảm được áp lực tâm lý cho xã hội. Giống như bật điều hòa vừa đủ để không bị sốc nhiệt, thay vì chịu nóng rồi mới mở quạt vù vù.

“Từ luống rau đến xe tải” - Nông nghiệp oằn mình vì giá nhiên liệu 

Nông nghiệp là một trong những ngành chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ việc tăng giá xăng dầu. Cơ giới hóa toàn bộ quy trình sản xuất, sẽ chi thêm hàng chục triệu đồng mỗi tháng chỉ vì giá dầu tăng, bởi hệ thống tưới tiêu, máy làm đất và xe tải đều “ăn dầu”.

Xăng tăng nhưng giá nông sản không tăng, rồi nếu mất mùa thì nông dân lại thêm một lần gánh cực. Chi phí tăng mà không chạy theo, rau củ tại ruộng vì hư hại, ai mua? 

Thời tiết cực đoan, lạm phát leo thang. Nhưng nông dân như thể ngoài vùng ưu ái.

Giảm giá xăng hoặc hỗ trợ chi phí vận chuyển cho vùng sản xuất là điều rất cần thiết trong giai đoạn này. Đó là chính sách “vùng đệm” cho nông sản mà Việt Nam cần cân nhắc tham khảo từ một số nước đang triển khai.

Xăng tăng, niềm tin chao đảo

Dân nhìn Quỹ bình ổn “treo” mà hụt hẫng. Nhóm yếu thế, thu nhập trung bình trở xuống là bị tổn thương lớn nhất. Họ buộc phải cắt giảm các khoản chi tiêu thiết yếu như ăn uống, học hành, y tế. Điều này tạo ra một tâm lý dè chừng lan rộng trong xã hội - “không biết còn tăng nữa không, và còn ai chia sẻ với mình?”.

6.000 tỷ trong quỹ vẫn “ôm cứng” từng đợt tăng giá, thì niềm tin vào vai trò bảo vệ của Nhà nước dễ lung lay.

Trả lời câu hỏi của báo chí vì sao quỹ này “án binh bất động”, lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho hay: tác động của điều chỉnh giá bán xăng dầu đến tình hình kinh tế - xã hội không lớn, hầu như không phải dùng đến quỹ để bình ổn giá xăng dầu.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, Quỹ bình ổn không thể chỉ tồn tại như một con số. Nó cần được vận hành theo cơ chế linh hoạt, minh bạch và có nguyên tắc can thiệp rõ ràng. Chẳng hạn, nếu giá dầu thế giới tăng trên 5% trong kỳ điều hành thì nên tự động kích hoạt cơ chế xả quỹ, hoặc cho phép điều chỉnh thuế môi trường tức thời theo thẩm quyền Bộ Tài chính - thay vì chờ đến kỳ họp Quốc hội.

Mới đây Bộ Tài chính kiến nghị giảm thuế môi trường 50%.

Bài toán đơn giản: Ví dụ, nếu mức thuế môi trường đối với xăng đang là 4.000 đồng/lít. Vệc giảm 50% sẽ làm giá xăng giảm ngay 2.000 đồng/lít. Lợi ích hiện ra ngay, từ đi lại đến sản xuất kinh doanh, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế… 

Nhưng tại sao phải chờ đến cuối 2026 như đề xuất mà không chủ động hơn, “chờ” đến lúc tình hình quá căng mới hành động?

Nhiều nơi trên thế giới người ta đã xây dựng các mô hình điều tiết xăng dầu với “công cụ tự động” - như cơ chế giảm thuế ngắn hạn, hoặc trợ giá gián tiếp cho người thu nhập thấp. Những cách làm đó có thể chưa hoàn hảo, nhưng ít nhất giúp ổn định kỳ vọng xã hội, rằng có ai đó đang hành động để chia sẻ gánh nặng.

Đường dài không thể đi bằng xăng đắt mãi

Càng bám vào nhiên liệu hóa thạch là càng phụ thuộc. Đã đến lúc Việt Nam cần đầu tư quyết liệt hơn vào năng lượng tái tạo - như điện mặt trời, điện gió - không chỉ ở quy mô quốc gia mà cả trong các mô hình sản xuất, hậu cần. Nếu có chính sách khuyến khích vận tải công cộng chuyển đổi sang xe điện, hay hỗ trợ doanh nghiệp logistic đầu tư năng lượng sạch, thì cú sốc giá dầu thế giới sẽ không còn tác động quá mạnh như hiện nay.

Thực hiện đựợc những việc đó là né được nạn “cho trứng vào một giỏ”, bị thuộc hoàn toàn vào xăng dầu.  

Câu hỏi đặt ra không phải là “giá tăng bao nhiêu” mà là “nhà nước phản ứng thế nào”. Chống sốc nhiệt có nhiều cách. Thân nhiệt xã hội như con người phụ thuộc vào bệnh, đâu phải dùng mãi một loại thuốc. Tín hiệu, chính sách hợp lý, bền vững từ nhà nước sẽ định bữa ăn người dân đến bức tranh thị trường để xăng dầu không còn là nỗi ám ảnh của mọi người.