Siết chặt tín dụng "sân sau", tăng cường kiểm soát ngân hàng rủi ro cao
Quyết định số 1809/QĐ-TTg vừa được ban hành cuối tuần qua mang đến một thông điệp cứng rắn: Hệ thống ngân hàng đang bước vào một chu kỳ thanh lọc và minh bạch hóa sâu rộng. Trong đó, trọng tâm của cuộc tái cơ cấu và giám sát nhắm vào nhóm các ngân hàng thương mại cổ phần (TMCP) có tỷ lệ rủi ro cao, phụ thuộc lớn vào bất động sản, trái phiếu doanh nghiệp và đặc biệt là tình trạng dòng vốn tín dụng chảy vào các hệ sinh thái doanh nghiệp liên quan.
Nhận diện rủi ro từ vòng xoáy bất động sản và trái phiếu
Quyết định của Chính phủ yêu cầu cơ quan quản lý "kiểm soát chặt chẽ tín dụng đối với các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro". Trong đó, những điểm nóng được đưa vào tầm ngắm giám sát, thanh tra đặc biệt là các tổ chức tín dụng có dư nợ gia tăng nhanh, tỷ lệ nợ xấu cao, hoặc "dư nợ tín dụng tập trung lĩnh vực bất động sản, tăng mạnh để đầu tư, kinh doanh chứng khoán".
Nhìn vào bức tranh thực tế của thị trường đến giữa năm 2026, dư nợ bất động sản tại nhiều ngân hàng tư nhân vẫn chiếm một tỷ trọng đáng quan ngại. Những cái tên như SHB từng ghi nhận dư nợ cho vay liên quan đến bất động sản chiếm tới 48% tổng dư nợ cho vay khách hàng. Techcombank, VPBank, hay HDBank cũng duy trì tỷ trọng cho vay lĩnh vực này ở mức từ 25% đến hơn 30%. Bên cạnh tín dụng trực tiếp, dòng vốn đổ vào kênh trái phiếu doanh nghiệp (chủ yếu là doanh nghiệp địa ốc) tại TPBank, Techcombank, MB, hay VPBank cũng thường xuyên dao động từ 4% - 7% tổng dư nợ.
Khi thị trường bất động sản đối mặt với nút thắt thanh khoản hoặc rủi ro pháp lý dự án, khối tài sản hàng trăm nghìn tỷ đồng này có nguy cơ biến thành nợ xấu. Định hướng từ Đề án cho thấy Ngân hàng Nhà nước sẽ chủ động áp dụng các biện pháp cảnh báo, chấn chỉnh từ sớm, không để "hiệu ứng domino" lan rộng, buộc các ngân hàng phải kiểm soát lại chất lượng tài sản thay vì tiếp tục tăng trưởng nóng.
Ngăn ngừa "lãi giả, lỗ thật" từ lãi dự thu
Bức tranh lợi nhuận ngân hàng không phải lúc nào cũng là những con số thực chất. Tính đến cuối tháng 6/2026, tổng nợ xấu (nhóm 3 - 5) toàn hệ thống đã vượt mốc 310.000 tỷ đồng.
Trong bối cảnh chất lượng tài sản đi xuống, Quyết định 1809 đặt ra yêu cầu gắt gao: Các ngân hàng phải "rà soát các khoản lãi dự thu lớn, số ngày dự thu dài... thoái các khoản lãi dự thu không đúng quy định". Mục tiêu cốt lõi là nhằm "bảo đảm phản ánh trung thực chất lượng tín dụng và chủ động nhận diện, ghi nhận rủi ro".
Lãi dự thu vốn là khoản tiền lãi chưa thực thu được bằng tiền mặt nhưng đã hạch toán vào lợi nhuận. Đối với nhiều ngân hàng tầm trung hoặc các ngân hàng đang chật vật với nợ nhóm 2 tăng mạnh, việc lạm dụng ghi nhận lãi dự thu tạo ra rủi ro "lãi giả, lỗ thật". Một khi khách hàng (đặc biệt là khách hàng doanh nghiệp bất động sản) mất khả năng thanh toán và khoản vay bị chuyển nhóm nợ xấu, ngân hàng không chỉ đối mặt với nguy cơ mất vốn gốc mà còn phải thoái thu toàn bộ phần lãi đã hạch toán khống. Điều này sẽ ngay lập tức "ăn mòn" lợi nhuận trong kỳ, thậm chí gây thâm hụt vốn chủ sở hữu.
Quyết định 1809 chấm dứt tín dụng "sân sau" và sở hữu chéo
Điểm nhấn đáng chú ý nhất và cũng tạo áp lực thay đổi cấu trúc lớn nhất của Quyết định 1809 là mệnh lệnh: "Chấm dứt tình trạng cho vay tập trung vào một số doanh nghiệp, nhóm khách hàng lớn, dự án thuộc hệ sinh thái hoặc sân sau của tập đoàn có thể gây ra các rủi ro, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn...". Đồng thời, cơ quan thanh tra giám sát sẽ theo dõi chặt chẽ "biến động sở hữu cổ phần, hoạt động cấp tín dụng đối với cổ đông lãnh đạo và người có liên quan".
Bài học đắt giá về sự sụp đổ thanh khoản từ vụ án SCB và hệ sinh thái Vạn Thịnh Phát vẫn còn nguyên giá trị. Thế nhưng, trên thị trường ngân hàng hiện nay, hình bóng của các "hệ sinh thái" đứng sau nhiều ngân hàng TMCP vẫn còn đậm nét. Giới đầu tư không lạ gì sự gắn kết mật thiết giữa SHB và Tập đoàn T&T, HDBank cùng hệ sinh thái Sovico (với Vietjet và địa ốc Phú Long), SeABank với Tập đoàn BRG, hay mối quan hệ cộng sinh tín dụng chiến lược giữa Techcombank với Vingroup và Masterise...
Sự cộng hưởng giữa những quy định mới của Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi) và tinh thần quyết liệt từ Quyết định 1809 sẽ tạo ra một khung pháp lý chặt chẽ. Các ngân hàng nằm trong các hệ sinh thái này sẽ chịu áp lực thanh tra toàn diện, bắt buộc phải thực hiện chuẩn mực hơn về thông tin cổ đông lớn, thoái vốn chéo đối với các cổ đông vượt tỷ lệ, và thu hẹp dư nợ cấp tín dụng cho nhóm khách hàng liên quan.
Việc nắn dòng tín dụng ra khỏi vùng rủi ro cao, siết chặt các lằn ranh sở hữu và chấm dứt với dòng tiền "sân sau" chắc chắn sẽ khiến nhiều ngân hàng TMCP trải qua một giai đoạn sụt giảm tăng trưởng hoặc phải "thắt lưng buộc bụng" để trích lập dự phòng. Tuy nhiên, nhìn trong dài hạn, đây là cuộc thanh lọc mang tính tất yếu để kiến tạo một hệ thống tài chính lành mạnh, minh bạch và thực hiện đúng chức năng cung ứng vốn cho khu vực kinh tế phát triển thực chất hơn.
