Ruộng kém hiệu quả hóa 'mỏ vàng' trong cơn lột xác
Không còn bó hẹp trong cây lúa, nhiều nông dân Nghệ An mạnh dạn chuyển sang cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện đất đai, nguồn nước và thị trường, mở ra hướng làm ăn hiệu quả ngay tại quê nhà.
Ruộng bỏ hoang thành ao nuôi ốc
Nhìn từ xa, ít ai nghĩ những thửa ruộng từng bị bỏ hoang ở xóm Thọ Châu (xã Bình Minh, tỉnh Nghệ An) nay đã trở thành những dãy ao nuôi ốc bươu đen nối tiếp nhau, mang về nguồn thu tiền tỷ mỗi năm.
Do địa hình thấp trũng, cánh đồng này từng bị nông dân ngó lơ suốt nhiều năm vì thường xuyên gặp khó khăn trong sản xuất. Song khi con ốc bươu đen xuất hiện, những thửa ruộng hoang hóa ấy lại trở thành “cánh đồng bạc tỷ”, giúp nhiều nông dân vươn lên làm giàu ngay trên đồng đất quê hương.
Một trong những người tiên phong đưa con ốc bươu đen về vùng đất này là anh Trần Quý Bảo (45 tuổi, trú xóm Thọ Châu). Trước đó, anh từng thử sức với nhiều nghề nhưng đều không thành công, lâm vào cảnh nợ nần. Năm 2017, khi đang tính đưa cả gia đình vào miền Nam làm thuê để tìm hướng mưu sinh, anh biết đến mô hình nuôi ốc bươu đen.
Nhận thấy tiềm năng từ vật nuôi này, anh tìm đến một số cơ sở để tham quan, học hỏi kinh nghiệm, đồng thời tự nghiên cứu kỹ thuật. Kế hoach rời quê gác lại, và hành trình bắt tay thử nghiệm mô hình nuôi ốc trên chính đồng đất quê hương của anh, bắt đầu.
Khởi đầu của anh Bảo chỉ là 20.000 con ốc giống thả trong ao rộng 500m2. Những ngày đầu, việc nuôi ốc không phải lúc nào cũng thuận lợi. Vừa làm, anh vừa rút kinh nghiệm, từ thiết kế ao, điều tiết mực nước đến lựa chọn thức ăn và kiểm soát môi trường. Anh Bảo cho biết, lợi thế lớn của ốc bươu đen là có thể tận dụng nhiều loại thức ăn tự nhiên như bí đỏ, lá khoai, lá sắn, đu đủ... Nhờ đó, người nuôi giảm được chi phí thức ăn so với nhiều vật nuôi khác. Tuy nhiên, muốn đạt hiệu quả, người nuôi phải nắm được đặc tính sinh trưởng, duy trì môi trường nước phù hợp và chủ động phòng bệnh.
Doanh thu đột phá
Khởi đầu khá thuận lợi với hơn 4 tấn ốc thương phẩm, thu về 280 triệu đồng ngay vụ đầu, song anh Bảo không vội mở rộng quy mô mà tiếp tục tích lũy kinh nghiệm. Năm 2022, khi việc nuôi ốc dần đi vào ổn định, anh thuê lại những thửa ruộng bỏ hoang của người dân xung quanh cải tạo thành ao nuôi ốc. Từ ao nuôi 500m2 ban đầu, trang trại của gia đình nay đã phát triển lên 3,5ha. Ngoài bán ốc thương phẩm, anh còn chủ động nhân giống, cung cấp ốc giống và chế biến ốc làm sẵn để đa dạng sản phẩm, đáp ứng nhu cầu thị trường. Nhờ đó, mô hình nuôi ốc bươu đen mang lại cho gia đình anh khoản lợi nhuận từ 3-4 tỷ đồng mỗi năm.
Hiệu quả từ mô hình của anh Bảo đã khuyến khích nhiều hộ dân trong vùng chuyển đổi diện tích lúa kém hiệu quả sang nuôi ốc. Để đáp ứng nhu cầu nước sạch, người dân địa phương cùng chung sức đóng góp gần 1 tỷ đồng mở rộng dòng kênh, đưa nước từ sông Đào về đồng ruộng. Người đi trước chia sẻ kinh nghiệm, người mới bắt đầu học hỏi kỹ thuật, nuôi ốc bươu đen cứ thế từng bước trở thành hướng phát triển kinh tế mới trên nhiều cánh đồng xã Bình Minh.
Năm 2025, anh Nguyễn Đình Vương (trú xã Bình Minh) đầu tư hơn 200 triệu đồng cải tạo 6 sào ruộng để nuôi ốc. Học hỏi kỹ thuật từ những hộ nuôi trước, anh chia nhỏ thành các ao độc lập, mỗi ao rộng khoảng 140-180m2 để thuận tiện điều tiết nguồn nước, theo dõi tình trạng sinh trưởng và tổ chức thu hoạch.
Theo anh Vương, nếu điều kiện phù hợp, mỗi năm có thể nuôi khoảng 3 lứa. Hiện giá ốc bươu đen thương phẩm dao động 60.000 - 70.000 đồng/kg, đầu ra tương đối thuận lợi. Ngay vụ đầu tiên, gia đình anh Vương đã thu hoạch 11 tấn ốc, đạt doanh thu hơn 600 triệu đồng.
Anh Hoàng Văn Sỹ (40 tuổi, trú xã Bình Minh) nói rằng, con ốc bươu đen đã giúp nhiều gia đình nơi đây đổi đời. Từ đầu năm 2026 đến nay, anh Sỹ đã thu hoạch gần 50 tấn ốc bươu đen thương phẩm. Với giá bán giao động từ 40.000-70.000 đồng/kg tùy loại và thời điểm, trang trại nuôi ốc rộng 1ha giúp anh thu về hơn 2 tỉ đồng. “Mấy năm nay ốc bươu đen dễ tiêu thụ, giá cũng khá ổn định. Cũng nhờ nuôi ốc mà sau mấy năm tôi đã trả được nợ, xây nhà và mua thêm chiếc xe tải nhỏ để chở hàng hóa, thức ăn cho ốc”, anh Sỹ chia sẻ.
Sau vài năm phát triển, hiện xã Bình Minh đã có 128 hộ nuôi ốc trên diện tích gần 40ha, sản lượng đạt 400 tấn mỗi năm. Ông Trần Văn Giang - Chủ tịch UBND xã Bình Minh cho biết, mô hình nuôi ốc bươu đen chuyển đổi từ đất lúa kém hiệu quả đang mang lại hiệu quả doanh thu đột phá.
Tuy nhiên, địa phương không khuyến khích người dân mở rộng diện tích bằng mọi giá. Thay vào đó, xã định hướng phát triển vùng nuôi theo quy trình an toàn, gắn với đầu tư chế biến và đa dạng hóa sản phẩm từ ốc bươu đen.
Cây trồng thích ứng biến đổi khí hậu "lên ngôi"
Những năm gần đây, tại Nghệ An tình trạng nông dân bỏ ruộng, nhất là đất lúa vụ hè thu, có xu hướng gia tăng do hiệu quả sản xuất thấp. Chưa hết, thời tiết khắc nghiệt khiến cây trồng truyền thống càng khó trụ vững.
Trước thực tế đó, tỉnh đang đẩy mạnh chuyển đổi những diện tích đất lúa kém hiệu quả sang cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, nguồn nước và nhu cầu thị trường. Không chỉ giúp nâng cao thu nhập, khai thác tốt hơn quỹ đất nông nghiệp, hướng đi này còn góp phần giảm rủi ro trước biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt.
Tại xã Bình Minh, bên cạnh những vùng ruộng trũng được chuyển sang nuôi ốc bươu đen, nhiều diện tích lúa thường xuyên thiếu nước tưới vào mùa hè cũng đã chuyển sang trồng cây nhân trần. Loại cây này phù hợp với điều kiện đất đai địa phương, ít tốn nước, công chăm sóc và có đơn vị bao tiêu sản phẩm. Sau nhiều năm triển khai, diện tích nhân trần đã mở rộng lên 13ha.
Theo lãnh đạo xã Bình Minh, mô hình này mang lại hiệu quả kinh tế cao gấp khoảng 3 lần so với trồng lúa, giúp người dân nâng cao thu nhập trên những diện tích khó bảo đảm nguồn nước tưới. Ngoài nhân trần, địa phương còn khuyến khích người dân trồng ngô, đậu và các loại cây trồng cạn ở những vùng khó chủ động về nguồn nước nhằm đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao hiệu quả sử dụng đất.
Tại xã Mường Ham, hàng chục hecta đất nông nghiệp khó bảo đảm nguồn nước tưới cũng được định hướng chuyển sang các loại cây trồng phù hợp. Trong đó, một phần diện tích được đưa vào vùng nguyên liệu của Công ty mía đường NASU Nghệ An để trồng các giống mía sạch bệnh, phần còn lại được định hướng trồng ngô, cây dược liệu và hoa thiên lý.
Tương tự, tại xã Kim Liên, những diện tích ruộng trũng, sâu, trồng lúa kém hiệu quả đã được cải tạo để trồng sen. Không chỉ mang lại thu nhập từ hoa, hạt và các sản phẩm chế biến, cây sen còn góp phần tạo cảnh quan sinh thái, mở ra hướng kết hợp sản xuất nông nghiệp với phát triển du lịch địa phương.
Thực tế cho thấy, việc lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện đất đai, nguồn nước và nhu cầu thị trường đang giúp người dân nâng cao hiệu quả sản xuất trên những diện tích lúa kém hiệu quả.
Theo thống kê, giai đoạn 2020-2025, Nghệ An đã chuyển đổi gần 2.200ha đất lúa sang trồng các loại cây hằng năm như ngô, rau màu, mía, sắn, sen… Các mô hình này mang lại thu nhập bình quân từ 40-200 triệu đồng/ha, cao hơn nhiều so với trồng lúa tại những vùng có điều kiện sản xuất bất lợi.
Ông Nguyễn Tiến Đức - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghệ An, cho rằng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi là giải pháp cần thiết trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp.
Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, các địa phương cần tính toán phương án ngay từ đầu, lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện từng vùng, thay vì chuyển đổi tự phát. Cùng với đó, cần hình thành các vùng sản xuất quy mô lớn, tạo điều kiện cơ giới hóa, ứng dụng công nghệ cao, canh tác thông minh và các tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ. Việc thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, phát triển liên kết chuỗi giá trị cũng có ý nghĩa quan trọng, trong đó doanh nghiệp và hợp tác xã giữ vai trò dẫn dắt về kỹ thuật, tổ chức sản xuất và bao tiêu sản phẩm.
