Chuyện làm ăn

“Ế quá em ơi”

Năm 2016, ngôi chợ này vẫn còn “nổi đình nổi đám” với việc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Lúc đó, không chỉ chính quyền và người dân Cần Thơ mà cả vùng sông nước ĐBSCL, đều hi vọng chợ nổi Cái Răng nói riêng và các ngôi chợ nổi hiện diện trên vùng sông nước vùng phù sa châu thổ sẽ một lần nữa trở lại thời kỳ huy hoàng của nó, mang đầy sinh khí trên bến, dưới thuyền.

Chiếc thuyền bình thường phải chở mươi mười lăm khách, thì nay chỉ có 2 chúng tôi với người lái thuyền kiêm hướng dẫn viên du lịch bất đắc dĩ. Anh cho biết trước có ngày cả chục tour, nhưng rồi, nhất là sau dịch Covid-19, ngày chỉ chạy chừng 1 - 2 chuyến, hoặc không có chuyến nào, mắc võng nằm chơi cũng buồn thúi ruột.

Anh Trần Quốc Nguyện (phường Lệ Bình, quận Cái Răng), làm nghề lái thuyền đưa đón khách du lịch gần chục năm nay, kể rằng 5 - 7 năm trước, chợ nổi thuyền bè san sát, muốn đi vào phải chèo thuyền bằng tay, len lỏi qua các khoảng trống nhỏ hẹp, tiếng nói, tiếng cười mời gọi nhau ý ới đông vui lắm. Những thuyền bạn hàng từ Phụng Hiệp về, từ Phong Điền rủ nhau ra từng nhóm 5 - 10 ghe trêu chọc nhau vang sông nước. Còn bây giờ chỉ nghe tiếng đò máy cu-le (KOHLER – một loại động cơ của Đức) đóng “hết ga” trên sông Cần Thơ. Luồng lạch thông thoáng giúp người lái thuyền đò đỡ vất vả hơn, nhưng nỗi buồn thì đông đặc.

Ngày cuối tuần mà chúng tôi đếm được chỉ thấy khoảng chục chiếc ghe chở khách du lịch, mấy chục chiếc thuyền cỡ nhỏ và vừa đậu thành từng cụm nhỏ rải rác trên khúc sông vốn là nơi họp chợ dài khoảng 1km. Sau khi chạy 2, 3 vòng trên sông, chúng tôi ghé vào thăm một điểm bán hàng lưu niệm đặt trên 4, 5 chiếc bè kết lại. Hàng hóa đơn điệu, lèo tèo gồm các loại khô đặc sản và một ít loại bánh trái vùng sông nước như kẹo dừa, bánh trái cây. Chúng tôi ghé ăn thử món signature bún riêu cua được một cặp vợ chồng trẻ bán trên chiếc ghe nhỏ, rồi quyết định lên bờ.

Anh Phong, chủ ghe bán bún than, nói mấy năm trước 2 ngày cuối tuần mỗi buổi sáng anh bán được 200 - 400 tô thì nay, kịch trần 50 - 100 tô là phải “úp bát” vì 8h sáng thì khách du lịch đã vãn. Dọn dẹp xong xuôi thì anh lên bờ, mở app xe máy công nghệ chở khách kiếm thêm thu nhập.

Anh Vũ Quang Huy - một khách du lịch đến từ Hà Nội - cảm thấy tiếc nuối cho ngôi chợ này. Cách đây 20 năm anh Huy đã có lần ghé thăm chợ nổi, lúc đó đúng là “không có chỗ chen chân”. Bây giờ thì như một điểm mua bán nhỏ lẻ phục vụ khách du lịch lẹt xẹt vài món chứ không còn được thú vị như xưa.

Trong trí nhớ về một thời chưa xa của anh Thái Sung, một người sinh ra và lớn lên ở phường Lệ Bình, quận Cái Răng, thì hồi đó chợ nổi Cái Răng rất vui. Hai bên bờ sông là những ngôi nhà chòi che bạt, lợp lá san sát nhau, trông te tua nhưng đó là nơi du khách ghé thăm, nghỉ ngơi và giúp hợp thành khu vực quần tụ buôn bán trên bến dưới thuyền.

Vài năm trở lại đây do yêu cầu quy hoạch đô thị, việc giải tỏa nhà ở tạm bợ để xây dựng bờ kè bê tông đã khiến ngôi chợ nổi mất đi vẻ đơn sơ, mộc mạc, sinh khí cũng dần phai nhạt. Anh Sung cho biết khách du lịch gần đây nhiều người cũng chỉ dạo quanh 2 bên bờ, nhìn ngắm chợ nổi phía dưới sông chứ không phải ai cũng bước xuống thuyền. Họ chán, dù giá thuê thuyền chở quanh chợ nổi không giới hạn thời gian, khách muốn đi chán thì thôi, chỉ khoảng 200.000 đồng/người.

Trước khi rời bến, chúng tôi lân la đến chụp hình tại mấy chiếc ghe lớn chở dưa hấu, dừa trái đậu sát bến thuyền để chờ khách hàng. “Ế quá em ơi” - chủ thuyền năn nỉ chúng tôi đừng chụp ảnh vì từ sáng tới giờ chưa bán mở hàng. Lặng nhìn những chiếc ghe nhỏ bán trái cây và đồ ăn vặt chạy quanh đu theo mấy chiếc ghe chở khách du lịch, cám cảnh đến mức… đau răng. Dường như người dân nơi đây vẫn đang chật vật, chưa sống được nhờ du lịch dù đã từng có một chợ nổi Cái Răng nức tiếng xa gần.

Chiếc áo quá chật

Bất chấp những nỗ lực gìn giữ bảo tồn, những danh hiệu vang kêu không đủ cứu vãn ngôi chợ này. Những chợ nổi khác như Phong Điền (Cần Thơ), chợ An Hữu, Cái Bè (Tiền Giang), chợ Ngã Năm, Trà Men (Sóc Trăng) hay chợ Năm Căn, Thới Bình, Gành Hào (Cà Mau), chợ nổi Châu Đốc (An Giang), chợ nổi Vĩnh Thuận, Long Xuyên (Kiên Giang)… cũng cùng chung số phận, hoặc là đã đóng cửa, hoặc hoạt động èo uột.

“Nhiều người nói chợ nổi, không riêng gì Cái Răng mà nhiều chợ nổi ở ĐBSCL đang… chìm”, Ông Vũ Thống Nhất - Nguyên Phó chủ tịch Hội Nhà văn thành phố Cần Thơ nói và cho rằng đây là điều hết sức đáng tiếc. Quan điểm của ông Nhất là chợ nổi có bề dày lịch sử cả trăm năm, chúng ta không thể bỏ mặc chợ nổi tàn lụi và mất đi dần, mà phải tìm ra những cần giải pháp khả thi để bảo tồn và phát huy giá trị.

Ông Nhất đặt vấn đề, hội thảo về chợ nổi Cái Răng đã được tỉnh Cần Thơ và các bên liên quan tổ chức mấy chục phiên. Nhưng tại sao đến bây giờ ngay cả các cấp lãnh đạo cũng còn lúng túng về việc nên giữ hay nên bỏ. Những lý do như đường bộ phát triển, giao thông thuận lợi nên chợ nổi không còn vai trò, mất đi giá trị là không thuyết phục. Thái Lan họ có hệ thống đường bộ cực kỳ phát triển, thế nhưng họ cũng bảo tồn, thậm chí là mở thêm các chợ nổi để phục vụ du lịch rất tốt. Sao chúng ta không học hỏi kinh nghiệm quản lý, điều hành, vận hành từ họ cho chợ nổi Cái Răng?

Rõ ràng là về mặt quản lý nhà nước, chúng ta đang mặc cho chợ nổi Cái Răng một cái áo quá chật. Thương hiệu chợ nổi Cái Răng vượt xa biên giới quốc gia, có tên trong bản đồ, sổ tay hướng dẫn du lịch. Nhưng hiện nay, Chợ nổi Cái Răng vẫn do quận Cái Răng quản lý.

Ở Thái Lan, chợ nổi được giao cho Hiệp hội du lịch vùng quản lý. Vai trò của các hiệp hội du lịch phát huy được giá trị liên kết chuỗi, còn địa phương chỉ tập trung vào việc khai thác, phục vụ tốt khách du lịch. Họ tập trung du khách về đây bằng nhiều cách, trong đó có thể kể đến việc quy hoạch ngay các điểm dừng điểm đỗ, trạm nghỉ trên cao tốc luôn có hướng dẫn và tour dẫn về chợ nổi. Sự phân nhiệm này giúp cho các chợ nổi ở Thái Lan sống tốt. Có thể quy hoạch lại chợ nổi theo hướng này.

Ông Nhất cũng cho rằng cái thiếu và yếu nhất của du lịch vùng ĐBSCL là thiếu liên kết, nặng tính tự phát, sản phẩm trùng lặp rất nhiều, đặc biệt là không có sản phẩm mới để hấp dẫn du khách.

“Át chủ bài”: Trải nghiệm văn hóa

Để đổi mới, theo ông Nhất, đối với chợ nổi Cái Răng, tỉnh Cần Thơ nên xem xét, nghiên cứu đầu tư làm mới hoạt động “trên bến dưới thuyền”. Cụ thể trên bến có thể xây dựng bảo tàng giới thiệu trưng bày các loại ghe thuyền và vật dụng, dụng cụ lao động đặc trưng của cư dân sông nước; trình chiếu hình ảnh đa phương tiện giới thiệu văn hóa, ẩm thực, nếp sinh hoạt của người dân ĐBSCL; xây dựng các khu vực tiểu cảnh, trải nghiệm cho du khách.

Dưới bến là các hoạt động tái hiện nếp sống của ngày thường của chợ nổi. Hướng vào trải nghiệm nhiều hơn chứ không chỉ gói gọn việc hướng dẫn làm các loại bánh, trái… cho du khách. 80% du khách, đặc biệt là khách nước ngoài họ không chỉ đến để check-in mà là tìm hiểu về văn hóa. Không khai thác được yếu tố văn hóa trong du lịch, thì du lịch chắc chắn sẽ thiếu đi sức hút.

“Không nên lo số lượng thuyền bè trên chợ nổi sụt giảm, chúng ta nên bình tĩnh đón nhận, bởi đó là xu thế, là quy luật. Trước đây, ông cha ta họp chợ để bán nông sản, nó khác bây giờ con cháu họp chợ để phục vụ du lịch. Chúng ta phải nhận thức được giá trị của chợ nổi để có hướng đi phù hợp”, ông Nhất chia sẻ.

PGS.TS. Huỳnh Ngọc Thu - Trường Đại học KHXH&NV, ĐHQG TP.HCM - cho rằng ĐBSCL được biết đến với đặc điểm của vùng sông nước, nên việc giao thương trên sông nước là điểm đặc trưng từ bao đời nay của cư dân ở vùng đất này. Vì vậy, có thể xem hoạt động thương hồ (mua bán trên sông) là một phần quan trọng trong cuộc sống mưu sinh của cư dân ở đây. Đã từ lâu hoạt động này trở thành bản sắc của cư dân mà sự biểu hiện cụ thể nhất là qua chợ nổi ở Tiền Giang, Cần Thơ, Sóc Trăng, Kiên Giang….

Hình ảnh buôn bán, trao đổi hàng hóa diễn ra chủ yếu trên ghe, thuyền với những cây bẹo để nhận biết mặt hàng được bán đã tạo nên một nét văn hóa độc đáo của cư dân vùng sông nước và đặc biệt là nơi thu hút khách du lịch đến tham gia khám phá, trải nghiệm văn hóa của vùng đất này. Vì vậy, nếu thiếu đi hoạt động thương hồ, chợ nổi cũng sẽ mất đi tính chất sống động và đặc sắc vốn có trở nên kém hấp dẫn với du khách.

Về bản chất, theo PGS.TS. Huỳnh Ngọc Thu, hoạt động buôn bán trên chợ nổi sụt giảm, bớt nhộn nhịp đi không phải do nhu cầu mua bán giảm sút mà do nhiều yếu tố khách quan. Tuy nhiên, sự giảm sút trong hoạt động của nhiều chợ nổi cũng không đồng nghĩa với việc sẽ mất đi hoạt động thương hồ, bởi đây là đặc trưng văn hóa tiêu biểu của người dân sống trong môi trường sông nước như ĐBSCL.

Văn hóa tiêu biểu đó được thể hiện rõ qua lối sống, cách sinh hoạt, nhà cửa, đi lại… là kết quả của quá trình thích nghi của cư dân với môi trường tự nhiên ở ĐBSCL. Đó là cái mà nhà văn Sơn Nam gọi tên là “văn minh sông rạch”. Việc bảo tồn chợ nổi vì vậy phải gắn liền và làm nổi bật được giá trị của “văn minh sông rạch”.

Do đó, để việc gìn giữ chợ nổi phát triển phục vụ du lịch khả thi, cần có những giải pháp cụ thể để bảo tồn hoạt động ở các chợ nổi bằng việc xây dựng, quy hoạch và triển khai các chính sách hỗ trợ tiểu thương, xây dựng tuyến điểm hợp lý cho việc khai thác du lịch gắn liền với hoạt động chợ nổi. Làm cho dân sông nước sống được nhờ du lịch, thì hoạt động thương hồ ở chợ nổi sẽ tiếp tục được duy trì trong mạch ngầm của nó.

ĐẶNG TUẤN ANH