Xuất nhập khẩu
Tôm Indonesia khủng hoảng phóng xạ: 'Thời điểm vàng' xoá điểm yếu cho tôm Việt
Sự kiện tôm Indonesia bị FDA (Mỹ) phát hiện nhiễm đồng vị phóng xạ Cesium-137 (Cs-137) vào tháng 8/2025 đang tạo ra một cơn địa chấn, làm đứt gãy chuỗi cung ứng và tạo nên khoảng trống thị trường lớn tại Mỹ. Đây là "thời điểm vàng" để tôm Việt Nam bứt phá. Tuy nhiên, nếu không nhanh chóng khắc phục những "lỗ hổng" cố hữu về giá thành và quản lý chất lượng, cơ hội này sẽ chỉ là ngắn hạn.
Thị Trường Mỹ khát nguồn cung
Sau khi Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phát hiện Cs-137 trong tôm của nhà máy PT Bahari Makmur Sejati (BMS) và hơn 20 cơ sở khác, ngành tôm Indonesia rơi vào khủng hoảng.
Indonesia, với 137.647 tấn tôm xuất khẩu vào Mỹ trong 8 tháng đầu năm 2025, đã chứng kiến lượng hàng xuất vào thị trường này giảm 19%. Sự sụt giảm kéo theo hàng loạt hệ lụy: lượng đặt hàng chế biến giảm tới 30-35%, giá nguyên liệu nội địa sụt 35%, khiến chuỗi cung ứng gần như tê liệt.
Đáng chú ý, FDA đã ban hành lệnh siết chứng nhận nhập khẩu bắt buộc, có hiệu lực từ cuối tháng 10/2025, buộc các nhà nhập khẩu phải tạm dừng đơn hàng và yêu cầu kiểm nghiệm bổ sung. Điều này không chỉ gây tổn thất cho Indonesia mà còn tăng chi phí tuân thủ (hàng chục nghìn USD cho mỗi lô hàng) và thời gian thông quan trên phạm vi toàn cầu.
Nguồn cung giảm đột ngột từ Indonesia gây ra tình trạng thiếu hụt ngắn hạn tại thị trường Mỹ, kéo theo giá tôm chế biến cao cấp có xu hướng tăng nhẹ. Người Mỹ cần nguồn thay thế từ các quốc gia có năng lực chế biến mạnh như Ấn Độ, Ecuador và Việt Nam. Đặc biệt, sự cố phóng xạ càng củng cố xu hướng tiêu dùng dịch chuyển mạnh mẽ sang sản phẩm chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc minh bạch và có chứng nhận an toàn.
Đừng vội mừng khi quá nhiều ‘lỗ hổng’
Theo Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), đây là lúc tôm Việt Nam phải nắm bắt thời cơ.
Việt Nam có lợi thế nổi trội về năng lực chế biến sâu với các sản phẩm như tôm nấu chín, tôm tẩm bột, tôm tẩm vị. Phân khúc này không chỉ có biên lợi nhuận cao hơn mà còn ít bị ảnh hưởng bởi quy định kiểm định khắt khe áp dụng với hàng tươi nguyên liệu. Việc tăng cường xuất khẩu hàng giá trị gia tăng sẽ giúp Việt Nam không chỉ lấp đầy khoảng trống của Indonesia mà còn nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị tôm toàn cầu.
Xem thêm: Nhu cầu kỷ lục từ EU, xuất khẩu tôm Việt Nam dự báo tăng tới 18%
Tuy nhiên, cơ hội bứt phá này sẽ không kéo dài nếu ngành tôm Việt Nam không giải quyết triệt để những yếu kém kéo dài nhiều năm, vốn là rào cản lớn nhất.
Vấn đề cốt tử của tôm Việt Nam là giá thành sản xuất nguyên liệu luôn cao hơn 10-20% so với các đối thủ chính như Ecuador và Ấn Độ. Chi phí thức ăn, con giống cao và quy mô nuôi còn nhỏ lẻ, manh mún khiến tôm Việt khó cạnh tranh về giá với hàng nguyên liệu khi thị trường quốc tế quay trở lại trạng thái ổn định.
Dù các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu lớn đã đạt chuẩn, nhưng tính đồng nhất và khả năng truy xuất nguồn gốc tôm nguyên liệu vẫn là một điểm yếu. Mô hình nuôi nhỏ lẻ dẫn đến nguy cơ kiểm soát dư lượng kháng sinh (như Cs-137, Ethoxyquin, Nitrofuran) thấp, khiến tôm Việt dễ vấp phải các hàng rào kỹ thuật khắt khe của FDA trong bối cảnh kiểm định toàn cầu đang bị siết chặt. Sự thiếu liên kết chuỗi từ ao nuôi đến nhà máy chế biến làm giảm khả năng cung ứng khối lượng lớn tôm chất lượng cao theo yêu cầu của các thị trường khó tính.
Chủ động tiên phong về kiểm định an toàn
Để biến "cơ hội vàng" thành thành tựu bền vững, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý cần hành động đồng bộ, đó là phải nhanh chóng thực hiện và công bố kết quả kiểm nghiệm về độ an toàn (đặc biệt là không nhiễm phóng xạ) thông qua các phòng thí nghiệm quốc tế được công nhận. Sự chủ động này sẽ giúp vượt qua rào cản kỹ thuật và tạo lợi thế cạnh tranh về tốc độ thông quan.
Xem thêm: Chưa từng có: Xuất khẩu tôm hùm vào Hoa Kỳ tăng trên 1.400%!
Xác định giảm giá thành là yếu tố không thể bỏ qua, bèn việc tập trung nguồn lực vào các mô hình nuôi tôm công nghệ cao, quy mô lớn, liên kết chuỗi giá trị để giảm thiểu chi phí sản xuất và tăng tính đồng nhất của nguyên liệu.
Đi cùng đó là siết chặt quản lý dư lượng kháng sinh và hoàn thiện hệ thống truy xuất nguồn gốc "từ ao đến bàn ăn" để đáp ứng tiêu chuẩn nghiêm ngặt nhất của thị trường Mỹ.
Tập trung chiến lược marketing và nguồn lực sản xuất vào các sản phẩm chế biến sâu để tận dụng triệt để nhu cầu tăng vọt về hàng an toàn, chất lượng cao, đồng thời củng cố niềm tin và hình ảnh thương hiệu tôm Việt Nam.
Dự báo của VASEP cho thấy thị trường tôm thế giới sẽ tiếp tục biến động, với chi phí tuân thủ tăng cao. Nếu Việt Nam giải quyết được các nút thắt nội tại và chủ động về tiêu chuẩn chất lượng, ngành tôm hoàn toàn có thể không chỉ lấp đầy khoảng trống thị trường mà còn thiết lập một vị thế vững chắc, bền vững hơn sau cơn chấn động phóng xạ này.