Xuất nhập khẩu

Giảm sâu và áp lực cạnh tranh

Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tháng 11/2025, Việt Nam xuất khẩu 320 nghìn tấn gạo, thu về 169,8 triệu USD. Tính chung cả 11 tháng, tổng lượng gạo xuất khẩu đạt 7,5 triệu tấn và giá trị 3,83 tỷ USD. Những con số này tương đương với mức giảm 11,5% về lượng và giảm tới 27,7% về giá trị so với cùng kỳ năm 2024.

  Giá gạo xuất khẩu bình quân trong 11 tháng năm 2025 chỉ còn 512,1 USD/tấn, giảm 18,3% so với cùng kỳ. Mức giảm sâu này phản ánh rõ nét áp lực cạnh tranh gia tăng và nhu cầu yếu của thị trường thế giới.

  Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) dự báo tổng xuất khẩu gạo năm 2025 sẽ đạt khoảng 8 triệu tấn, giảm khoảng 11,5% so với năm 2024.

Phân hoá thị trường và tác động chủ yếu từ Philippines

Mặc dù xuất khẩu chung giảm sút, thị trường gạo Việt Nam vẫn có sự phân hóa rõ rệt:

Trong 11 tháng, Philippines vẫn là thị trường lớn nhất, chiếm 39,8% thị phần.

Tuy nhiên, giá trị xuất khẩu sang Philippines đã giảm tới 34,9% so với cùng kỳ. Nguyên nhân chủ yếu là do quốc gia này áp dụng lệnh tạm ngừng nhập khẩu kéo dài (từ 1/9/2025 đến hết 31/12/2025) nhằm hỗ trợ giá lúa nội địa.

Số liệu của Cục Hải quan Việt Nam cho thấy khối lượng gạo xuất khẩu sang Philippines trong 10 tháng đã giảm 18,5%, chỉ còn 2,96 triệu tấn.

Trong khi đó, các thị trường tiềm năng tăng trưởng như Gana và Bờ Biển Ngà lần lượt đứng thứ hai và thứ ba về thị phần (12,8% và 11,5%).

Giá trị xuất khẩu sang Gana tăng 29,8% và sang Bờ Biển Ngà tăng mạnh 79,8%, cho thấy sự chuyển hướng tích cực sang các thị trường châu Phi.

Đáng chú ý nhất là Bangladesh, thị trường này ghi nhận mức tăng giá trị xuất khẩu cao đột biến, lên tới 155,1 lần trong nhóm 15 thị trường lớn. Ngược lại, Malaysia là thị trường giảm mạnh nhất, giảm 51,3%.

Biến động khó lường tại Philippines và rủi ro chính sách

Động thái siết nhập khẩu của Philippines là tâm điểm tác động đến ngành gạo Việt Nam.

Lý do siết nhập khẩu: Chính phủ Philippines buộc phải áp dụng lệnh cấm sau khi lượng gạo nhập khẩu quá lớn (khoảng 3,5 triệu tấn tính đến cuối tháng 9/2025, vượt mục tiêu cả năm tới 800.000 tấn) làm giá lúa tại ruộng (palay) giảm sâu tới 27,8% (chỉ còn 17,11 peso/kg, thậm chí có nơi xuống 8 peso/kg).

Rủi ro an ninh lương thực: Lệnh cấm nhập khẩu kéo dài đang gây rủi ro lớn khi dự trữ quốc gia giảm mạnh. Các quan chức Philippines thừa nhận quốc gia này phải dựa hoàn toàn vào nguồn cung trong nước vào tháng 12/2025, đây là điều "rất rủi ro".

Kế hoạch mở cửa và cơ chế thuế mới:

Chính phủ Philippines buộc phải mở lại nhập khẩu vào tháng 1/2026 với dự kiến khoảng 300.000 tấn, trước khi tiếp tục tạm dừng từ tháng 2 đến tháng 4/2026.

Đặc biệt, từ 1/1/2026, Philippines sẽ áp dụng cơ chế thuế nhập khẩu gạo linh hoạt, theo đó thuế sẽ thay đổi 5 điểm phần trăm cho mỗi 5% biến động của giá gạo quốc tế, trong biên độ từ 15% đến 35%. Bộ trưởng Nông nghiệp Francisco Tiu Laurel Jr. khẳng định mức thuế tháng 1/2026 chắc chắn sẽ không còn ở mức 15% hiện tại.

Hệ quả của chính sách

  Việc cấm nhập khẩu quá lâu kết hợp tăng thuế có thể gây căng thẳng thương mại với Việt Nam, khiến các nước xuất khẩu chuyển hướng thị trường, gây khó khăn cho Philippines khi cần nhập khẩu khẩn cấp sau thiên tai.

  Giới kinh tế Philippines lo ngại lệnh cấm kéo dài khiến tác động của thuế quan "không còn nhiều ý nghĩa" do nguồn cung nhập khẩu bị hạn chế quá mức.

  VFA nhận định việc Philippines mở cửa trở lại trong tháng 1/2026 là cơ hội ngắn hạn cho gạo Việt Nam. Tuy nhiên, mức thuế mới, cùng thời gian nhập khẩu chỉ kéo dài một tháng, sẽ ảnh hưởng đáng kể đến khả năng cạnh tranh.

Các biến số khác của thị trường gạo thế giới

Trong khi xuất khẩu gạo Việt Nam giảm, thị trường gạo thế giới vẫn tiếp tục phân hóa mạnh:

Bangladesh: Mặc dù nước này có nguồn dự trữ dồi dào và vụ mùa bội thu, giá gạo trong nước vẫn ở mức rất cao (từ 80 - 85 taka/kg). Bangladesh đã nhập khẩu hơn 1,437 triệu tấn gạo trong niên vụ 2024–2025 và 500.000 tấn bổ sung, nhưng giá vẫn chưa giảm, cho thấy tác động đa chiều của tâm lý thị trường, chi phí logistics và yếu tố thời tiết cực đoan.

Cạnh tranh toàn cầu: Thái Lan và Ấn Độ tiếp tục là những đối thủ cạnh tranh gay gắt. Cùng với lượng hàng tồn kho cuối năm 2025 và vụ Đông Xuân sắp thu hoạch, áp lực lên giá gạo Việt Nam trong quý 1/2026 là rất lớn.

Tóm lại, ngành gạo Việt Nam đang đối mặt với một năm 2025 đầy chông gai. Biến động khó lường từ chính sách bảo hộ của Philippines buộc các doanh nghiệp Việt Nam phải nhanh chóng đa dạng hóa thị trường, tối ưu hóa chi phí và nâng cao chất lượng để duy trì khả năng cạnh tranh trong bối cảnh giá gạo thế giới liên tục chịu áp lực.