Nông sản
Truyền thông quốc tế: Nước mắm truyền thống Việt lâm nguy vì nguồn cá cơm cạn kiệt
Báo chí quốc tế cảnh báo biến đổi khí hậu và khai thác quá mức đang đe dọa nghề làm nước mắm truyền thống Việt Nam - di sản gắn liền với ẩm thực và văn hóa dân tộc.

Di sản gắn liền với biển cả
Năm mươi năm trước, khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, ông Bùi Văn Phong đứng trước một lựa chọn: rời bỏ ngôi làng nhỏ để tìm một cuộc sống mới ở phương xa, hay ở lại nối nghiệp gia đình với nghề làm nước mắm đã tồn tại hàng thế kỷ.
Ông đã chọn ở lại và gây dựng một cơ sở sản nước mắm. Cơ sở này nay đã bước sang thế hệ thứ tư khi con trai ông, Bùi Văn Phú, 41 tuổi, đang tiếp quản. Nước mắm từ làng đã được Việt Nam công nhận là một phần không thể tách rời trong di sản văn hóa, và Phú ý thức rõ điều đó.
“Không chỉ là chất lượng nước mắm, mà còn là giá trị lịch sử”, anh nói.

Tuy nhiên, di sản ấy đang bị đe dọa, không chỉ bởi các tập đoàn lớn sản xuất công nghiệp, mà còn bởi biến đổi khí hậu và tình trạng khai thác quá mức khiến cá cơm - nguyên liệu chủ chốt - ngày càng khó đánh bắt.
Xem thêm: Trăm họ có cùng tên nước mắm...
Cá cơm và hiểm họa từ đại dương ấm lên
Cá cơm thường sống thành đàn lớn trong vùng nước ven bờ giàu dinh dưỡng. Nhưng biến đổi khí hậu khiến đại dương nóng dần lên, làm suy giảm lượng oxy trong nước. Các nhà khoa học từ lâu đã lo ngại điều này dẫn đến việc cá nhỏ lại, hoặc loài cá lớn - vốn cần nhiều oxy hơn - sẽ di cư hoặc phải thích nghi bằng cách thu nhỏ kích thước.

Renato Salvatteci, chuyên gia nghiên cứu thủy sản tại Đại học Kiel (Đức), cho biết nghiên cứu của ông về những giai đoạn ấm lên trong quá khứ đã tìm thấy bằng chứng tương tự trong hóa thạch. “Nếu quá trình khử oxy tiếp diễn, cá cơm sẽ không thể tồn tại. Mỗi loài đều có giới hạn”, ông nói.
Vượt qua giới hạn đó sẽ kéo theo hệ lụy toàn cầu. Cá cơm có vai trò đặc biệt trong hệ sinh thái biển. Chúng là nguồn thức ăn cho các loài cá khác như cá thu. Đồng thời còn được sử dụng để sản xuất bột cá là nguồn thức ăn chính cho thủy sản nuôi.
Tình trạng khai thác quá mức càng làm vấn đề trầm trọng. Biển Đông - vùng biển đang có tranh chấp, chiếm khoảng 12% sản lượng hải sản toàn cầu - khó kiểm soát hoạt động khai thác. Phương thức đánh bắt tận diệt bằng lưới kéo đáy, quét sạch mọi thứ trên đường đi, đã phổ biến từ thập niên 1980. Dù lượng tàu cá tăng, sản lượng vẫn dậm chân tại chỗ, theo một phân tích năm 2020.

Ngay cả trong kịch bản thế giới kiềm chế mức tăng nhiệt toàn cầu ở 1,5°C và giảm một nửa cường độ khai thác, Biển Đông vẫn sẽ mất hơn 20% trữ lượng cá, theo cảnh báo năm 2021 từ nhóm nghiên cứu Đại học British Columbia (Canada). Ở kịch bản xấu nhất, khi nhiệt độ tăng 4,3°C, gần như toàn bộ nguồn cá sẽ biến mất.
Nghề làm nước mắm giữa khủng hoảng nguồn cá
Phú - ban ngày là giáo viên công nghệ thông tin - vẫn dành nhiều công sức để duy trì kỹ nghệ tổ tiên. Cá cơm được đánh bắt chủ yếu từ tháng 1 đến tháng 3, khi chúng tập trung ngoài khơi Đà Nẵng. Nếu chọn đúng loài và kích thước, cá sẽ được trộn với muối biển rồi ủ trong chum đất nung đặc biệt. Có nơi còn thêm trùn hoặc cá khác để tạo hương vị riêng.
Quá trình ủ kéo dài đến 18 tháng, mỗi tuần khuấy vài lần, trước khi lọc, đóng chai và bán ra thị trường. Hương vị phụ thuộc nhiều vào nguồn muối, tỷ lệ muối - cá (gia đình Bùi giữ công thức 3 phần cá, 1 phần muối), cũng như thời gian ủ.
Tuy vậy, để có cá cơm chất lượng ngày càng khó. Ngư dân tại nhiều chợ than rằng những con cá bán hiện nay chỉ bằng kích thước mồi câu so với vài thập kỷ trước. Nhờ quan hệ thân quen với ngư dân, Phú mới có thể mua trực tiếp, tránh phải trả giá cao. Nhưng giá nguyên liệu leo thang khiến nhiều gia đình nghĩ đến việc rời bỏ nghề.

Điều này có thể ảnh hưởng đến tham vọng của Việt Nam trong việc gia tăng thị phần toàn cầu. Theo báo cáo của Introspective Market Research, thị trường nước mắm thế giới dự kiến tăng từ 18,5 tỷ USD năm 2023 lên gần 29 tỷ USD vào 2032. Việt Nam cùng Thái Lan hiện là hai nước xuất khẩu lớn nhất, với kỳ vọng nâng chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm để thâm nhập các thị trường khó tính như Mỹ, châu Âu và Nhật Bản.
Xem thêm: Cá cơm & Muối ở Seattle
Hương vị ký ức và nỗi lo tương lai
Khó có thể phóng đại tầm quan trọng của nước mắm trong văn hóa Việt. Với du học sinh, hương vị ấy là ký ức của quê hương. Với các đầu bếp, đó là nền tảng cho mọi tầng hương vị. Sự khác biệt trong từng mẻ mắm còn khiến mỗi người, từ doanh nhân đến công nhân, đều có “thương hiệu” ưa thích của riêng mình.
“Gia đình nào cũng có bí quyết riêng”, Phú nói. Gần 50 năm kể từ ngày cha anh chọn ở lại với nghề, anh cũng mong muốn truyền lại cho con trai. Nhưng điều đó sẽ còn tùy thuộc vào việc cá cơm có còn đủ để nghề này tồn tại hay không.

“Với tôi, nước mắm không chỉ là gia vị trong nấu nướng. Nó là nghề, là văn hóa, là truyền thống cần được bảo tồn, gìn giữ và truyền lại”, Phú chia sẻ.
Xem thêm: Để nước mắm là di sản, thay vì di tích