Chính sách

Chính sách

Quốc hội thông qua Luật Đất đai (sửa đổi): Ưu tiên tái thiết cuộc sống người dân bị thu hồi đất

LÊ TRUNG • 21/11/2026 11:06

Sáng 21/11, tại Nhà Quốc hội, với tỷ lệ tán thành gần như tuyệt đối (466/479 đại biểu có mặt), Quốc hội đã chính thức bấm nút thông qua Luật Đất đai (sửa đổi) gồm 13 chương, 112 điều.

Sáng 21/11, Quốc hội thông qua Luật Đất đai (sửa đổi).
Sáng 21/11, Quốc hội thông qua Luật Đất đai (sửa đổi). Ảnh: VNE

Đạo luật mang tính bước ngoặt này sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2027, mở ra hành lang pháp lý thông thoáng từ việc tái thiết cuộc sống cho người bị thu hồi đất đến phân quyền mạnh mẽ cho địa phương.

Từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống

Một trong những vấn đề quan trọng nhất của Luật Đất đai (sửa đổi) lần này là sự chuyển dịch rõ nét trong tư duy quản lý: không chỉ dừng lại ở việc "bồi thường tài sản bị thu hồi" mà hướng tới "tái thiết toàn diện cuộc sống cho người dân".

Theo đó, bồi thường sát thực tế, an cư tại chỗ. Đất đai và tài sản gắn liền với đất được bồi thường theo đúng giá trị thiệt hại thực tế. Các khu tái định cư không chỉ đòi hỏi hạ tầng đồng bộ, mà còn phải hài hòa với phong tục tập quán địa phương, đặc biệt ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ để người dân không bị xáo trộn môi trường sống.

Linh hoạt hoán đổi đất ở, miễn nghĩa vụ tài chính cho khi thu hồi đất. Người dân có đất ở bị thu hồi nay được quyền hoán đổi sang phần diện tích đất còn lại hoặc một thửa đất khác thuộc quyền sử dụng của mình trong cùng địa bàn cấp xã, miễn là phù hợp với quy hoạch. Đáng chú ý, nếu phần đất còn lại không đủ điều kiện sử dụng, người dân sẽ được miễn nghĩa vụ tài chính về đất đai khi thực hiện chuyển quyền, hợp thửa hay tách thửa.

Bên cạnh các khoản hỗ trợ bảo đảm chỗ ở và ổn định sản xuất, luật bổ sung chính sách hỗ trợ phục hồi sinh kế dành riêng cho những trường hợp bị mất việc làm, giảm thu nhập sau khi Nhà nước thu hồi đất. Đối với đất được Nhà nước cho thuê thu tiền hàng năm, tuy không bồi thường về đất khi thu hồi nhưng người sử dụng đất vẫn được bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại.

Quy hoạch "một cửa", địa phương tự quyết và tự chịu trách nhiệm

Bám sát định hướng của Nghị quyết số 21-NQ/TW, đạo luật mới tạo ra bước tiến mới trong công tác quy hoạch nhằm xóa bỏ tình trạng chồng chéo, hướng tới mục tiêu trên một địa bàn chỉ có một quy hoạch chung thống nhất.

Theo đó, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cấp tỉnh và quy hoạch sử dụng đất cấp xã chính thức được bãi bỏ. Thay vào đó, phương án sử dụng đất sẽ được lồng ghép trở thành một nội dung của quy hoạch tỉnh. Còn ở cấp xã chỉ duy trì kế hoạch sử dụng đất để cụ thể hóa quy hoạch chung được phân cấp, cập nhật đồng bộ các nội dung từ quy hoạch tỉnh, quy hoạch đô thị và nông thôn cũng như quy hoạch ngành có sử dụng đất để theo dõi việc quản lý tại địa phương.

Đạo luật mới tạo ra cuộc cách mạng trong công tác quy hoạch nhằm xóa bỏ tình trạng chồng chéo, hướng tới mục tiêu trên một địa bàn chỉ có một quy hoạch chung thống nhất.
Đạo luật mới tạo ra cuộc cách mạng trong công tác quy hoạch nhằm xóa bỏ tình trạng chồng chéo, hướng tới mục tiêu trên một địa bàn chỉ có một quy hoạch chung thống nhất. Ảnh: TL

Cùng với tinh gọn quy hoạch là sự phân định rõ thẩm quyền của HĐND, UBND các cấp và phân quyền triệt để theo phương châm "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm". Bên cạnh việc liệt kê cụ thể các dự án, công trình cần thu hồi đất, Quốc hội đã bổ sung trường hợp thu hồi đất theo trình tự, thủ tục rút gọn và giao HĐND cấp tỉnh trách nhiệm xác định các điều kiện cần và đủ thật sự cần thiết.

Ngoài ra, tại Điều 58, luật cũng mở rộng không gian tự thỏa thuận: với các dự án phát triển kinh tế - xã hội thuộc trường hợp thu hồi đất nhưng không dùng vốn ngân sách, nhà đầu tư hoàn toàn có thể lựa chọn phương án tự thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất trực tiếp với người dân.

Mở rộng quyền cho kiều bào, khơi thông điểm nghẽn thị trường

Để giữ vững sức hấp dẫn của môi trường đầu tư kinh doanh và bảo đảm cam kết của Nhà nước, luật tiếp tục kế thừa Điều 4, công nhận tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao và người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài là người sử dụng đất (trong khi cá nhân người nước ngoài không được công nhận là người sử dụng đất).

Đặc biệt, cánh cửa sở hữu tài sản tại quê hương được mở rộng hơn cho kiều bào. Người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài được phép nhập cảnh vào Việt Nam sẽ được bổ sung quyền cấp Giấy chứng nhận khi nhận quyền sử dụng đất, quyền nhận thừa kế quyền sử dụng đất ở (cũng như các loại đất khác trong cùng thửa đất) và có quyền thế chấp nhà ở.

Ở trong nước, bài toán cấp "sổ đỏ" cho các giao dịch lịch sử cũng tìm được lời giải khi luật mở rộng xem xét cấp Giấy chứng nhận cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất trước ngày 1-8-2024 do nhận chuyển nhượng nhưng chưa hoàn tất thủ tục chuyển quyền.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, rào cản về căn cứ giao đất, cho thuê đất thực hiện dự án đầu tư dựa trên đánh giá tiến độ sử dụng đất và tiến độ đầu tư của dự án đã được bãi bỏ để khơi thông dòng chảy dự án. Trong khi đó, quy định về giao đất, cho thuê đất không qua đấu giá, đấu thầu đối với các trường hợp được miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất vẫn được giữ nguyên như phương án Chính phủ đã trình Quốc hội.

Cùng với đó, để bảo đảm an toàn pháp lý cho thị trường (tại khoản 4 Điều 21), các giao dịch bất động sản quan trọng, đòi hỏi điều kiện tham gia chặt chẽ sẽ bắt buộc phải công chứng theo luật định hoặc luật giao Chính phủ quy định, áp dụng từ ngày 1-1-2027 để khớp nối với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng.

Chống lãng phí đất đai bằng đòn bẩy tài chính

Về bài toán tài chính đất đai, giá đất, bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất theo luật mới sẽ được ban hành để áp dụng từ ngày 1-1-2028. Trong suốt giai đoạn chuyển tiếp đến hết ngày 31-12-2027, thị trường vẫn tiếp tục áp dụng các quy định về giá đất của Luật Đất đai năm 2024 và Nghị quyết số 254.

Một điểm khác là sự thay đổi trong cách trị "bệnh" đất bỏ hoang. Thay vì chỉ trông chờ vào biện pháp thu hồi hành chính, luật chuyển sang sử dụng biện pháp tài chính: các dự án đầu tư không đưa đất vào sử dụng hoặc chậm đưa đất vào sử dụng sẽ bị tính tiền sử dụng đất tăng thêm, tiền thuê đất tăng thêm.

Nhằm tránh tạo ra bất kỳ khoảng trống pháp lý nào trong quá trình thực thi, trên cơ sở kế thừa các quy định chuyển tiếp của Luật Đất đai năm 2024, Quốc hội thống nhất giao Chính phủ quy định chi tiết các nội dung chuyển tiếp khác và cơ chế linh hoạt tại Nghị định.

Đơn cử như việc nghiên cứu bù trừ tiền thuê đất đã nộp, tương ứng với thời gian còn lại khi chuyển từ hình thức trả tiền một lần sang trả tiền hàng năm sang nghĩa vụ tài chính đất đai của dự án khác cùng chủ đầu tư trên địa bàn cấp tỉnh, hay xử lý các dự án trả tiền một lần nhưng được miễn giảm tiền thuê đất, tiền sử dụng đất (do chưa được pháp luật về ngân sách nhà nước quy định).

Riêng nút thắt về thời điểm xác định giá trị quỹ đất thanh toán cho các dự án hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT), Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Tài chính đánh giá kỹ lưỡng để sửa đổi đồng bộ trong Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP).

LÊ TRUNG