Tài chính
Áp lực vốn chuyển đổi xanh đè nặng vai người trồng cà phê
Tại Hội nghị Quốc tế Cà phê Việt Nam (VICO 2026), bên cạnh những thảo luận về biến động thị trường, các quy định mới, chất lượng và giá trị gia tăng, một vấn đề được đặt ra là nguồn tài chính cho quá trình chuyển đổi xanh.
Chi phí chuyển đổi xanh đang đặt lên vai nông hộ
Theo các chuyên gia, ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi phương thức canh tác nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, để thực hiện những thay đổi này, người trồng cà phê phải đầu tư thêm chi phí trong khi nguồn lực tài chính còn hạn chế.
Ông Lê Thanh Sơn, Giám đốc Khối Kinh doanh Cà phê và Hàng hóa SIMEXCO Đắk Lắk, cho rằng không thể chỉ yêu cầu nông dân đáp ứng thêm các tiêu chuẩn mới mà thiếu cơ chế hỗ trợ tài chính và chia sẻ chi phí trong chuỗi cung ứng.
Nhắc lại đợt hạn hán nghiêm trọng tại Tây Nguyên giai đoạn 2015 - 2016, ông Sơn đề cập tình cảnh nhiều nông dân phải kéo đường ống đi tìm nguồn nước, thức đêm chờ nước hồi lại để cứu vườn cà phê. Những khó khăn tương tự có nguy cơ tái diễn trước diễn biến ngày càng cực đoan của thời tiết, đặc biệt khi hiện tượng El Niño có thể quay trở lại trong năm 2027.
Để ứng phó, SIMEXCO cùng các đối tác đã triển khai những mô hình canh tác tuần hoàn, tăng độ che phủ đất và sử dụng nước hiệu quả hơn. Dù vậy, việc chuyển từ phương thức sản xuất truyền thống sang canh tác tái sinh không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật chăm sóc mà còn đòi hỏi đầu tư vào hệ thống tưới, cải tạo đất và tổ chức lại sản xuất.
Khó khăn càng lớn khi phần lớn vùng nguyên liệu cà phê được tổ chức theo quy mô nông hộ nhỏ. Dẫn khảo sát của Forest Trends và TAVINA tại Tây Nguyên và Sơn La, ông Sơn cho biết diện tích cà phê bình quân của mỗi hộ khoảng 1,3 ha, trong đó 61% số hộ có diện tích dưới 2 ha.

Với quy mô này, nguồn thu của nông dân chủ yếu tập trung vào mùa thu hoạch, trong khi chi phí phân bón, nhân công và chăm sóc vườn cây phát sinh thường xuyên. Những khoản đầu tư cần nhiều năm để thu hồi vốn như tái canh, cải tạo đất hoặc lắp đặt hệ thống tưới tiết kiệm nước vì vậy không dễ thực hiện.
Trong khi đó, chất lượng đất tại một số vùng trồng cũng đặt ra yêu cầu cải thiện. Kết quả phân tích 196 mẫu đất tại Gia Lai giai đoạn 2020 - 2022 cho thấy độ pH KCl trung bình khoảng 4,1, phản ánh tình trạng đất có độ chua cao. Việc cải thiện chất lượng đất để duy trì năng suất và phát triển canh tác bền vững tiếp tục làm gia tăng nhu cầu đầu tư của người sản xuất.
Không chỉ chịu áp lực từ điều kiện tự nhiên, nông dân còn phải đáp ứng những yêu cầu mới về truy xuất nguồn gốc, quản lý dữ liệu vùng trồng và giảm phát thải để duy trì khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu.
“Nếu toàn bộ chi phí tuân thủ được chuyển xuống nông hộ, trong khi giá trị gia tăng không được phân bổ hợp lý, chúng ta có nguy cơ tạo ra một nghịch lý: thị trường càng yêu cầu bền vững, áp lực tài chính của người sản xuất càng lớn”, ông Sơn cảnh báo.
Theo ông Sơn, để giải quyết bài toán này, ngành cà phê cần chuyển từ quan hệ mua bán theo từng mùa vụ sang hợp tác trung và dài hạn giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp xuất khẩu và nhà rang xay quốc tế. Đồng thời, hợp tác xã cần được hỗ trợ quản lý dữ liệu vùng trồng, tổ chức sản xuất và kết nối nông dân với các tổ chức tín dụng.
Đề xuất cho nông dân vay qua hợp tác xã
Ở góc độ doanh nghiệp cung cấp tài chính, ông Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia ngành cà phê thuộc Phòng Kinh doanh Tài trợ Thương mại và Chuỗi cung ứng, Trung tâm Ngân hàng Giao dịch VPBank, cho biết ngân hàng đang hướng nguồn tín dụng xanh vào các hoạt động trồng trọt theo tiêu chuẩn bền vững, chế biến gắn với vùng nguyên liệu, tái chế phụ phẩm và đầu tư thiết bị sử dụng năng lượng hiệu quả.
Đối với các phương án đáp ứng điều kiện, VPBank có cơ chế ưu đãi chi phí vốn thấp hơn từ 0,5 - 1%, áp dụng cho cả khoản vay bằng đồng Việt Nam và USD. Ngoài ưu đãi này, doanh nghiệp còn có cơ hội tiếp cận các nguồn tài trợ dài hạn và nguồn vốn quốc tế phục vụ phát triển bền vững.
Dù vậy, theo ông Huy, việc tài trợ riêng lẻ cho từng nông hộ vẫn gặp nhiều khó khăn. Nguyên nhân chủ yếu là do để được xem xét cho vay, người vay vẫn cần đáp ứng những yêu cầu về hồ sơ pháp lý, tài sản bảo đảm và khả năng chứng minh hiệu quả của phương án sản xuất.
Từ thực tế này, ông Huy đề xuất phương án tài trợ thông qua nhóm nông hộ hoặc hợp tác xã, với sự tham gia bảo lãnh của doanh nghiệp có liên kết vùng nguyên liệu. “Nếu doanh nghiệp đứng ra bảo lãnh cho hợp tác xã, VPBank sẵn sàng cùng đồng hành”, ông Huy cho biết.
Theo phương án được đề cập, hợp tác xã có thể đóng vai trò tập hợp nhu cầu vốn chuyển đổi xanh của các nông hộ, phối hợp với doanh nghiệp xây dựng phương án sản xuất và kết nối với ngân hàng. Việc doanh nghiệp tham gia bảo lãnh cũng là một hướng để ngân hàng xem xét tài trợ thay vì phải tiếp cận riêng lẻ từng hộ sản xuất.
Tuy nhiên, để triển khai được mô hình này, các bên vẫn cần làm rõ điều kiện bảo lãnh, trách nhiệm của doanh nghiệp liên kết và khả năng đáp ứng yêu cầu tín dụng của hợp tác xã. Đây cũng là những vấn đề cần giải quyết để nguồn vốn xanh có thể đến gần hơn với người trực tiếp trồng cà phê.