Nông thôn thịnh vượng
Những sợi võng gai nối dài bản sắc người Thổ
Mỗi chiếc võng gai đều được làm thủ công, kết thành từ nhiều công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn. Với những người phụ nữ Thổ ở Nghệ An, giữ nghề không chỉ là duy trì sinh kế mà còn là cách gìn giữ bản sắc văn hóa của dân tộc qua nhiều thế hệ.
Cây gai được trồng khá phổ biến ở một số xã miền núi Nghệ An, vừa cho lá làm nguyên liệu chế biến bánh gai, vừa cung cấp phần vỏ thân để lấy sợi đan võng. Đây là nguyên liệu chính làm nên những chiếc võng truyền thống của đồng bào Thổ ở Giai Xuân.
Người Thổ chiếm hơn 70% dân số xã Giai Xuân. Trước đây, hầu như gia đình nào cũng trồng cây gai quanh vườn để lấy nguyên liệu đan võng. Cây gai vốn phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng miền núi Nghệ An, dễ trồng, ít sâu bệnh và có thể lưu gốc nhiều năm. Sau mỗi lần thu hoạch, người dân chỉ cần cắt thân sát gốc, cây sẽ tiếp tục mọc lên. Tùy thời tiết, khoảng 1,5 - 2 tháng lại có thể thu hoạch lứa mới.
Trước nguy cơ nghề truyền thống bị mai một, năm 2021, Tổ hợp tác đan võng gai Giai Xuân được thành lập, tập hợp hơn 30 phụ nữ có kinh nghiệm để duy trì sản xuất, chia sẻ kỹ thuật và tìm đầu ra cho sản phẩm. Bà Trương Thị Thống, Tổ trưởng Tổ hợp tác, cho biết việc tập hợp chị em không chỉ giúp duy trì nghề mà còn tạo điều kiện để truyền lại kỹ thuật cho thế hệ sau.
Khi cây đến kỳ, người dân thường chọn ngày nắng ráo để cắt gai. Thân cây sau khi đưa về được vặn nhẹ cho lớp vỏ bong ra, sau đó dùng tay tước thành từng dải dài. Đây là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo bởi thân gai nhỏ, nếu thao tác không cẩn thận, lớp vỏ dễ bị đứt, ảnh hưởng đến chiều dài và chất lượng sợi.
Để hoàn thành một chiếc võng, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn như tết quai, chuẩn bị then, đan thân võng và tạo hoa văn. Từng sợi gai được luồn, xoắn, bện chặt bằng tay. Do sợi gai không quá dài, trong quá trình đan, người thợ phải khéo léo nối thêm sợi, vừa giấu kín mối nối để bảo đảm thẩm mỹ, vừa giữ cho các mắt võng đều và chắc chắn.
Một trong những nét riêng của nghề đan võng gai Giai Xuân là kỹ thuật xoắn sợi. Người thợ phải dùng lực của cả hai bàn tay để kéo, xoắn các sợi gai thật săn chắc. Công đoạn này đòi hỏi sức bền, sự khéo léo và kinh nghiệm, bởi độ chắc của từng mắt võng quyết định chất lượng của cả sản phẩm.
Võng gai Giai Xuân có nhiều kiểu hoa văn, từ những mắt đan thông thường đến kiểu bông thang phức tạp. Đặc biệt, võng cáng quan có mắt đan dày, kích thước rộng và dài hơn, từng được dùng phục vụ tầng lớp quan lại ngày xưa. Ngày nay, loại võng này chủ yếu được làm theo đơn đặt hàng riêng, đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và chỉ những người thợ có tay nghề cao mới thực hiện được.
Theo bà Thống, khó nhất trong quá trình đan võng là kết đai 2 đầu võng. Công đoạn này thường cần 2 - 3 người phối hợp để giữ sợi, căn chỉnh cho cân đối. Nếu hai đầu võng bị lệch, người thợ phải tháo ra làm lại. Do hoàn toàn làm bằng thủ công, một chiếc võng hoàn chỉnh thường cần 3 người làm liên tục trong khoảng 5 - 7 ngày. Tùy kiểu dáng và độ cầu kỳ, mỗi chiếc có giá từ 1,5 - 2,5 triệu đồng.
Nhờ đôi bàn tay thuần thục và kỹ thuật được gìn giữ qua nhiều thế hệ, võng gai người Thổ ở Giai Xuân đã trở thành sản phẩm OCOP. Sản phẩm được khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố đón nhận, xuất hiện tại Khu di tích Kim Liên, các khách sạn, resort, homestay. Dù không phong phú về mẫu mã, màu sắc như võng công nghiệp, võng gai vẫn được ưa chuộng nhờ sự thoáng mát, thân thiện với môi trường và độ bền có thể lên đến hàng chục năm.
Bà Bùi Thị Tuyết (68 tuổi, xã Giai Xuân) cho biết, ngày trước, phụ nữ trong gia đình thường học đan võng từ bà, từ mẹ bằng cách quan sát rồi tự thực hành. Nay cuộc sống đổi thay, số người còn theo nghề ngày càng ít, chủ yếu là phụ nữ lớn tuổi. Lo nghề truyền thống của dân tộc bị mai một, các thành viên tổ hợp tác đã hướng dẫn học sinh tìm hiểu, thực hành những công đoạn đan võng, giúp các em hiểu hơn về giá trị và sự công phu của nghề cha ông.
Ông Vũ Ngọc Sơn - Phó chủ tịch UBND xã Giai Xuân cho biết, dù thu nhập chưa cao, nghề đan võng gai vẫn góp phần tạo việc làm, giúp phụ nữ và người lớn tuổi tận dụng thời gian nhàn rỗi để kiếm thêm thu nhập. Quan trọng hơn, việc khôi phục nghề còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Thổ. Xã cũng đã cử người đi tham quan, học hỏi để ứng dụng máy tuốt vỏ gai, lắp khung đỡ võng nhằm giảm sức lao động, nâng cao giá trị sản phẩm và tạo điều kiện để nghề truyền thống được duy trì lâu dài.
