Nông sản
Cá ba sa Việt Nam: 'thần hộ mệnh' cho cơn khát nguyên liệu surimi tại Nhật Bản
Giá surimi cá biển tăng gấp đôi vì đứt gãy nguồn cung đã buộc ngành thực phẩm Nhật Bản phải tìm lời giải từ vùng nuôi 1,6 triệu tấn cá basa của Việt Nam. Không chỉ gỡ nút thắt nguyên liệu cho thị trường khó tính này, cá tra, cá ba sa Việt Nam còn đứng trước cơ hội thoát khỏi cái bóng xuất khẩu thô để tiến sâu vào chuỗi giá trị chế biến toàn cầu.
Nhờ đặc tính thịt trắng, thớ mịn và vị thanh nhẹ, cá ba sa Việt Nam đã vượt qua hàng loạt bài kiểm tra khắt khe về chất lượng và cảm quan tại thị trường vốn nổi tiếng khó tính bậc nhất thế giới, giải bài toán khát nguyên liệu surimi.
Giá surimi tăng 3 – 4 lần
Theo thông tin từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) dẫn nguồn từ truyền thông Nhật Bản ngày 13/11, ngành công nghiệp chế biến thủy sản nước này - vốn tiêu thụ hơn 200.000 tấn surimi (thịt cá xay nhuyễn làm chả cá, thanh cua) mỗi năm - đang đối mặt với áp lực chi phí nguyên liệu nặng nề chưa từng có. Số liệu từ các hiệp hội ngành hàng cho thấy, giá surimi nguyên liệu tại thị trường Nhật Bản đã tăng gấp đôi chỉ trong vòng 3 – 4 năm qua.
Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ sự sụt giảm cả về sản lượng lẫn kích cỡ của cá minh thái Alaska - nguồn nguyên liệu truyền thống chủ lực. Việc phụ thuộc quá lớn vào nguồn hàng nhập khẩu từ Mỹ càng làm gia tăng rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng. Cùng lúc đó, các nguồn cá khai thác tự nhiên khác từ Đông Nam Á như cá tráp vàng hay cá lù đù cũng thu hẹp đáng kể, do giá nhiên liệu neo cao khiến nhiều ngư dân phải ngừng ra khơi.
Trước bài toán chi phí đội lên, nhiều nhà sản xuất Nhật Bản buộc phải cắt giảm trọng lượng sản phẩm và thử nghiệm các loài cá ít phổ biến hơn nhưng nguồn cung vẫn không đủ đáp ứng.
Bước ngoặt từ vùng nuôi 1,6 triệu tấn của Việt Nam
Trong bối cảnh bế tắc đó, một tập đoàn thương mại thực phẩm lớn của Nhật Bản đã quyết định bắt tay cùng đối tác thủy sản Việt Nam để thương mại hóa dòng sản phẩm surimi chế biến từ cá ba sa. Nhờ đặc tính thịt trắng, thớ mịn và vị thanh nhẹ, nguyên liệu này đã vượt qua hàng loạt bài kiểm tra khắt khe về chất lượng và cảm quan tại thị trường vốn nổi tiếng khó tính bậc nhất thế giới.
Đại diện một doanh nghiệp Nhật Bản nhận định, với sản lượng nuôi trồng ổn định đạt từ 1,6 – 1,7 triệu tấn/năm (chủ yếu là cá tra và cá ba sa) tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nguồn nguyên liệu thủy sản nước ngọt của Việt Nam hoàn toàn giải quyết được bài toán sản xuất quy mô công nghiệp. Theo kế hoạch, doanh nghiệp này sẽ sớm cung ứng hàng nghìn tấn surimi cá ba sa mỗi năm cho thị trường Nhật Bản.
Sự dịch chuyển từ khai thác tự nhiên sang nguyên liệu nuôi trồng không chỉ giúp bình ổn giá thành, tháo gỡ điểm nghẽn cho các nhà máy làm chả cá hay thanh cua tại Nhật Bản, mà còn tạo ra bước ngoặt chiến lược cho chính ngành thủy sản Việt Nam.
Tối ưu chuỗi giá trị và tận dụng đòn bẩy CPTPP
Từ trước đến nay, surimi xuất khẩu của Việt Nam - với kim ngạch duy trì ở mức 300 – 420 triệu USD/năm (riêng năm 2025 đạt hơn 344 triệu USD và nửa đầu năm 2026 đạt gần 150 triệu USD) - chủ yếu được sản xuất từ cá tạp khai thác biển. Tuy nhiên, nguồn lợi biển ngày càng cạn kiệt, chi phí đánh bắt leo thang và áp lực từ quy định chống khai thác bất hợp pháp (IUU) đang thu hẹp dư địa tăng trưởng của phân khúc này. Việc chuyển hướng sang nguyên liệu nuôi trồng giúp doanh nghiệp làm chủ hoàn toàn vùng nguyên liệu khép kín và minh bạch truy xuất nguồn gốc.
Trên thực tế, dù đối tác Nhật Bản chưa công bố danh tính nhà cung cấp cụ thể vì lý do bảo mật thương mại, nhưng tại Việt Nam, mảng sản xuất và xuất khẩu Pangasius surimi (tên thương mại quốc tế dùng chung cho cá tra, cá ba sa Việt Nam) đã hình thành hệ sinh thái khá rõ nét với hai nhóm doanh nghiệp.
Nhóm thứ nhất là những doanh nghiệp chuyên sâu về surimi và thủy sản chế biến tại miền Tây và miền Nam. Tiêu biểu như Thủy sản Ngọc Nguyên Lợi (NNL Seafood - Cần Thơ), Minh Phát Sông Đốc (Cà Mau), Thủy sản Khởi Nghiệp (An Giang) hay Nam Sài Gòn Food - những đơn vị đã trực tiếp đưa dòng surimi từ cá tra, cá ba sa ra thị trường quốc tế.
Nhóm "ông lớn" đầu ngành sở hữu chuỗi cung ứng khép kín, nổi bật là Tập đoàn Nam Việt (Navico) với các nhà máy công suất lớn chuyên sâu về surimi tại Đồng bằng sông Cửu Long, bên cạnh các tên tuổi lớn như Vĩnh Hoàn, IDI Corp hay Kim Anh Seafood. Với lợi thế tự chủ vùng nuôi sạch quy mô lớn và công nghệ chế biến sâu, nhóm doanh nghiệp này có đầy đủ nền tảng để mở rộng sang phân khúc surimi cao cấp. Thay vì chỉ phụ thuộc vào phi lê đông lạnh truyền thống vốn dễ bị ép giá và vướng rào cản thuế chống bán phá giá tại Mỹ, việc đưa các phần thịt vụn hoặc thịt không đạt chuẩn kích cỡ phi lê vào dây chuyền surimi giúp tối ưu hóa tối đa lợi nhuận trên từng con cá.
Bên cạnh lợi thế về nguồn cung, surimi cá ba sa Việt Nam còn nắm giữ "tấm vé thông hành" đắt giá từ Hiệp định CPTPP. Nhờ ưu đãi thuế quan nội khối giữa Việt Nam và Nhật Bản, sản phẩm của Việt Nam sở hữu sức cạnh tranh vượt trội về giá so với nguồn cung từ Mỹ hay Nga.
Cơ hội mở rộng thị phần và bài toán công nghệ
Việc một tập đoàn thương mại Nhật Bản chính thức đưa surimi cá ba sa vào thương mại hóa được kỳ vọng sẽ tạo ra hiệu ứng domino. Vốn có tâm lý thận trọng và quen thuộc với surimi cá minh thái biển, các hãng thực phẩm Nhật Bản nay có thêm cơ sở thực tiễn để điều chỉnh công thức phối trộn, mở rộng cánh cửa cho nguyên liệu cá nước ngọt từ Việt Nam. Thành công tại Nhật Bản cũng sẽ là "bảo chứng vàng" giúp surimi cá ba sa dễ dàng gia tăng thị phần tại Hàn Quốc, Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU).
Dẫu vậy, để biến lợi thế ngắn hạn thành vị thế bền vững, các nhà máy chế biến Việt Nam vẫn phải giải quyết triệt để bài toán kỹ thuật. So với cá minh thái biển, thịt cá tra và cá ba sa có hàm lượng mỡ cao hơn và độ kết dính protein tự nhiên (chỉ số gel) thấp hơn. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư bài bản vào công nghệ rửa thịt, tách béo và kiểm soát quy trình chế biến để đạt độ trắng và độ dai chuẩn xác theo yêu cầu của đối tác Nhật. Đồng thời, việc duy trì các chứng nhận bền vững quốc tế (như ASC, BAP) và kiểm soát chặt chẽ dư lượng kháng sinh tại vùng nuôi sẽ là điều kiện tiên quyết để giữ chân các tập đoàn thực phẩm hàng đầu thế giới.
