Chuyện làm ăn
Mùa tri ân trên những nếp nhà vùng cao
Khi những nương lúa ngả vàng cũng là lúc các bản làng vùng cao Nghệ An rộn ràng vào mùa mừng cơm mới. Đây không chỉ là dịp dân bản dâng những hạt nếp đầu mùa lên tổ tiên, tạ ơn đất trời sau một năm lao động mà còn là ngày hội đoàn viên, nơi đồng bào gửi gắm ước vọng về cuộc sống no đủ, bản làng bình yên.
Rộn ràng vui lúa mới
Về xã Yên Na (tỉnh Nghệ An) những ngày cuối thu, du khách dễ dàng cảm nhận không khí mùa lúa mới đang lan tỏa khắp các bản làng. Trên những nương rẫy, lúa nếp chín vàng óng, tiếng nói cười rộn rã theo nhịp thu hoạch. Trong mỗi gian bếp nhà sàn, hương nếp mới quyện cùng làn khói bếp, lan tỏa khắp không gian, níu chân người qua đường bởi mùi thơm đặc trưng của núi rừng.
Yên Na hiện có hơn 9.400 người dân, chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái và Khơ Mú. Với người dân nơi đây, mùa thu hoạch không chỉ mang niềm vui được mùa, đón nhận thành quả sau những tháng ngày cần mẫn trên nương rẫy, mà còn đánh dấu thời điểm các gia đình tổ chức lễ mừng cơm mới.
Những hạt nếp đầu mùa cùng các sản vật ngon nhất do chính tay gia đình nuôi trồng, đánh bắt được lựa chọn, chế biến cẩn thận để dâng lên tổ tiên, bày tỏ lòng biết ơn trời đất đã phù hộ cho mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an.
Ông Kha Quốc Phòng (59 tuổi, trú bản Chà Hạ, xã Yên Na) cho biết, dù cuộc sống đã có nhiều đổi thay, người dân nơi đây vẫn gìn giữ phong tục mừng cơm mới như một nét đẹp văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Để có được bữa xôi nếp mới dâng cúng tổ tiên, bà con phải trải qua nhiều công đoạn công phu. Khi lúa nếp trên rẫy vừa chín, những bông lúa chắc mẩy, thơm ngon nhất được lựa chọn, thu hái rồi gùi về nhà để chế biến.
Lúa sau khi thu hoạch được luộc chín rồi gác lên bếp lửa để hong. Khi hạt lúa đã khô, giòn, người dân mới bắt đầu giã, sàng sảy để tách vỏ trấu, lựa lấy những hạt nếp nguyên vẹn, chắc mẩy. Các công đoạn chủ yếu được thực hiện thủ công, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ. Có khi phải mất 2-3 ngày mới hoàn thành khâu sơ chế, chuẩn bị đủ lượng nếp ưng ý cho bữa xôi đầu mùa.
Nếp sau đó được vò sạch, ngâm kỹ rồi đưa vào hông gỗ khoảng một giờ. Khi xôi chín, hương thơm đặc trưng của nếp mới lan tỏa khắp gian nhà, theo làn khói bếp bay ra sân, len lỏi giữa những mái nhà trong bản. Xôi vừa chín được bày lên mâm cùng những sản vật sẵn có như thịt lợn, thịt gà, cá suối, rau rừng, rượu cần và các món ăn truyền thống.
Chủ nhà thắp hương, thực hiện nghi lễ cúng tổ tiên, thần linh, bày tỏ lòng biết ơn vì đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng thu hoạch tốt, các thành viên trong gia đình được mạnh khỏe. Đây cũng là dịp gửi gắm mong ước về một năm mới bình an, no đủ. “Giờ cuộc sống đã có nhiều đổi thay, không còn thiếu thốn như trước, nhưng bà con vẫn giữ lại cách chế biến nếp mới, nhất là bữa xôi đầu mùa để dâng lên tổ tiên”, ông Phòng chia sẻ.
Mâm cơm mới kết nối bản làng
Mâm cúng mừng lúa mới là nơi hội tụ những sản vật đặc trưng của núi rừng, đồng thời chứa đựng những ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Mỗi món ăn, lễ vật đều thể hiện lòng thành kính với tổ tiên, sự biết ơn trời đất và niềm trân trọng thành quả lao động sau một mùa vụ.
Từ xôi khàu đà, xôi khầu hang, cơm lam đến gà, cá nướng… tất cả đều là những món ăn quen thuộc, gắn liền với đời sống sinh hoạt và tập quán sản xuất của đồng bào vùng cao.
Đáng chú ý, trong mâm cúng của người Khơ Mú, các món chế biến từ sóc, chuột và chim nướng mang ý nghĩa riêng. Theo quan niệm dân gian, đây là những loài vật thường phá hoại lúa ngô trên nương rẫy. Việc đưa những món ăn này vào mâm lễ không chỉ phản ánh tập quán sinh hoạt, sản xuất mà còn gửi gắm mong ước mùa màng được bảo vệ, cây trồng tươi tốt, cuộc sống ngày càng no đủ.
Sau nghi lễ, các thành viên trong gia đình cùng quây quần bên mâm cơm mới, thưởng thức những món ăn đầu mùa, chia sẻ niềm vui thu hoạch và chúc nhau sức khỏe, may mắn. Không khí ấy không chỉ gắn kết các thành viên trong gia đình mà còn lan tỏa tình thân giữa các dòng họ, bản làng.
Năm nay, để góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, xã Yên Na tổ chức Lễ cúng mừng lúa mới năm 2026 với quy mô toàn xã, quy tụ người dân 7 bản tham gia. Không gian sinh hoạt văn hóa vốn gắn với từng gia đình, bản làng được mở rộng thành ngày hội chung, tạo điều kiện để người dân giới thiệu và lưu truyền những phong tục đặc sắc của dân tộc mình.
Bên cạnh các nghi thức cúng tế theo phong tục, chương trình còn có hoạt động thi mâm cúng đẹp giữa các bản, giao lưu văn hóa, văn nghệ, trưng bày và giới thiệu sản phẩm địa phương. Mỗi mâm lễ là một cách thể hiện sự khéo léo, đảm đang của người dân qua cách lựa chọn sản vật, chế biến món ăn và sắp đặt lễ vật.
Không khí ngày hội càng thêm sôi nổi với các hoạt động giao lưu rượu cần, khắc luống, cồng chiêng và múa lăm vông. Trong tiếng cồng chiêng rộn rã, nhịp khắc luống vang đều, khoảng cách giữa các bản xóa nhòa, mọi người có dịp gặp gỡ, thăm hỏi, giao lưu, chia sẻ niềm vui sau một mùa vụ lao động sản xuất.
Ông Thái Lương Thiện - Chủ tịch UBND xã Yên Na cho biết, đây là lần đầu tiên lễ mừng lúa mới được tổ chức ở quy mô cấp xã, với sự tham gia của đồng bào các dân tộc trên địa bàn. Hoạt động này nhằm tạo không gian để cộng đồng cùng thực hành, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống; đồng thời quảng bá hình ảnh, giới thiệu sản vật và tiềm năng của địa phương đến du khách.
Cùng với bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số, Yên Na định hướng khai thác giá trị văn hóa truyền thống để phát triển du lịch cộng đồng, kết hợp quảng bá sản phẩm địa phương trên các nền tảng số. Qua đó, người dân có thêm kênh giới thiệu, tiêu thụ nông sản và hàng thủ công, mở rộng thị trường, từng bước cải thiện thu nhập.
