Tài chính

Cảnh báo được TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, nguyên Phó Thống đốc Thường trực Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đưa ra tại Diễn đàn An ninh Tài chính số Việt Nam 2026, tổ chức ngày 6/11 tại TP.HCM.

AI có thể đưa ra hàng triệu quyết định sai chỉ trong vài giây

Theo TS. Đào Minh Tú, sự phát triển của AI đang làm thay đổi phương thức cung cấp dịch vụ tài chính. Tại Việt Nam, khoảng 80% doanh nghiệp đã ứng dụng AI vào hoạt động, trong khi hơn 70% tổ chức tín dụng đã sử dụng công nghệ này trong chấm điểm tín dụng, định danh điện tử (eKYC), phát hiện gian lận và phòng chống rửa tiền.

AI không chỉ được sử dụng để tự động hóa những công việc đơn giản mà còn phát triển theo hướng có khả năng suy luận, giải quyết các nhiệm vụ phức tạp và hỗ trợ ra quyết định.

Tại nhiều ngân hàng, khách hàng khi liên hệ tổng đài đã có thể được trợ lý AI tiếp nhận, giải đáp yêu cầu thay cho nhân viên tư vấn. Xu hướng này giúp nâng cao hiệu quả hoạt động, rút ngắn thời gian xử lý và mở rộng khả năng phục vụ khách hàng.

Tuy nhiên, việc ứng dụng AI trong vận hành ngân hàng có thể tạo ra rủi ro trực tiếp đối với công tác quản trị và an toàn dữ liệu.

Khi dữ liệu đầu vào hoặc định nghĩa nghiệp vụ thiếu chuẩn xác, hệ thống AI tự động có thể nhân rộng sai sót với tốc độ rất nhanh, thậm chí đưa ra hàng triệu quyết định sai chỉ trong vài giây trước khi hệ thống quản trị rủi ro kịp phát hiện.

Đáng lo ngại, những sai sót này không nhất thiết xuất phát từ việc hệ thống bị tấn công, mà có thể bắt nguồn từ chính dữ liệu hoặc các quy tắc nghiệp vụ được đưa vào quá trình vận hành.

Chẳng hạn, trong hoạt động ngân hàng, những thông tin như mã định danh khách hàng, cách tính ngày nợ hay các tiêu chí nghiệp vụ phải được chuẩn hóa trước khi cung cấp cho AI xử lý. Nếu dữ liệu không thống nhất, kết quả phân tích, tư vấn hoặc quyết định tự động có thể không chính xác.

Bên cạnh đó là nguy cơ rò rỉ thông tin nội bộ và dữ liệu nhạy cảm của khách hàng nếu các hệ thống AI không được kiểm soát chặt chẽ.

Giới hạn quyền tự quyết của AI, tăng kiểm soát giao dịch ngân hàng

Để hạn chế những rủi ro trên, TS. Đào Minh Tú đề xuất các ngân hàng phải quy định rõ ranh giới quyền tự quyết của trợ lý AI, đặc biệt đối với những nghiệp vụ có thể tác động trực tiếp đến tài sản và quyền lợi của khách hàng.

Theo đó, các giao dịch có giá trị lớn hoặc mang tính nhạy cảm phải có con người tham gia phê duyệt, thay vì giao hoàn toàn quyền quyết định cho hệ thống tự động.

Đồng thời, các hệ thống AI cần được trang bị nút dừng khẩn cấp (Emergency Stop), cho phép can thiệp và ngừng hoạt động khi phát hiện dấu hiệu bất thường hoặc nguy cơ gây thiệt hại.

Một giải pháp khác là chuyển từ phương thức xử lý dữ liệu theo lô, tổng hợp vào cuối ngày sang phân tích dữ liệu theo thời gian thực.

Theo ông Tú, trong phòng chống lừa đảo, việc phát hiện chậm chỉ vài phút cũng có thể khiến người dân mất tiền. Vì vậy, hệ thống ngân hàng cần có khả năng nhận diện ngay những dấu hiệu bất thường như thiết bị đăng nhập lạ, vị trí giao dịch bất thường hoặc các chuỗi chuyển tiền liên tục, qua đó kịp thời ngăn chặn giao dịch có nguy cơ gian lận.

Ông cũng đề xuất xây dựng hệ thống cảnh báo và phòng vệ ba lớp. Lớp đầu tiên là cảnh báo trực tiếp trên ứng dụng khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu bị thao túng tâm lý. Lớp thứ hai là tự động tạm dừng những giao dịch có mức độ rủi ro cao.

Ở lớp thứ ba, ngân hàng cần hỗ trợ khách hàng khóa tài khoản tức thì 24/7 thông qua trợ lý AI, đồng thời phối hợp với lực lượng chức năng để truy vết, ngăn chặn và xử lý các hành vi gian lận.

Đối với bản thân các ứng dụng AI, ông Tú đề nghị xây dựng các lớp bảo vệ kỹ thuật, kiểm soát việc truy cập dữ liệu, phòng ngừa nguy cơ lộ lọt thông tin cá nhân và giám sát hoạt động của hệ thống.

Ngoài ra, ngành ngân hàng cần rà soát, chuẩn hóa dữ liệu nội bộ, đánh giá năng lực hạ tầng và xây dựng lộ trình nâng cấp các giải pháp bảo mật trước những nguy cơ mới từ công nghệ lượng tử.

MAI CA