Nông sản
Bệnh khảm lá tàn phá, sắn vùng Lìa 'thời oanh liệt nay còn đâu'
Có thời, 'vùng Lìa' và 'cây sắn' là những từ khóa được nhiều người nhắc tới khi nói về vùng đất biên cương phía tây Quảng Trị. Nay, vùng đất ấy vẫn còn đó nhưng những rẫy sắn từng nuôi sống bao gia đình đang dần kiệt quệ trước dịch bệnh.
Chúng tôi lên vùng Lìa khi những rẫy sắn từng làm nên một vùng nguyên liệu rộng lớn đang dần thưa vắng. Đường Lìa vẫn thênh thang. Cây cầu vượt tràn mà người dân xã Thuận, một trong 7 xã vùng Lìa cũ, bao năm chờ đợi cũng vừa hoàn thành. Xe bon bon trên con đường dẫn vào những xã từng có tới 5.000 ha sắn, cung cấp nguyên liệu cho Nhà máy tinh bột sắn Hướng Hóa.
Anh Hồ Ngọc Vũ, Trưởng phòng Kinh doanh của Nhà máy đưa chúng tôi thăm những rẫy sắn KM94 ít ỏi còn lại, đang vào vụ thu hoạch. Mười lăm năm gắn bó với vùng nguyên liệu này, anh đã chứng kiến những mùa sắn được giá, những năm người dân mở rộng diện tích bạt ngàn. Nhưng nay, Vũ bảo, chưa năm nào vùng Lìa ảm đạm đến vậy.
Những rẫy sắn xác xơ
Tại rẫy sắn của ông Hồ Ka Đa, ở Tân Thuận, xã Lìa, những cây sắn nhiễm bệnh khảm lá xác xơ, thiếu sức sống. Cây sinh trưởng kém, củ không đạt chất lượng, thậm chí có cây không cho củ. Với người trồng, công sức bỏ ra sau nhiều tháng chăm sóc có nguy cơ mất trắng.
Bệnh khảm lá là một trong những dịch bệnh nguy hiểm đối với cây sắn tại Việt Nam, có thể làm giảm nghiêm trọng năng suất và chất lượng củ. Tại vùng Lìa, dịch bệnh đang đe dọa không chỉ thu nhập của từng hộ gia đình mà cả vùng nguyên liệu từng cung cấp lượng chủ yếu cho nhà máy.
Để hạn chế nguồn lây, ngành chức năng khuyến cáo người dân nhổ bỏ, tiêu hủy cây nhiễm bệnh, không để cây bệnh tiếp tục tồn tại trên ruộng. Tuy nhiên, theo ghi nhận tại vùng Lìa, việc xử lý cây bệnh chưa triệt để. Người dân vẫn giữ lại những diện tích đã nhiễm bệnh, khiến việc kiểm soát nguồn lây thêm khó khăn.
Mà cũng khó trách người trồng. Nhổ bỏ cây bệnh đồng nghĩa với việc chấp nhận mất trắng công sức và chi phí đã đầu tư. Nhưng giữ lại thì nguồn bệnh vẫn có nguy cơ lây lan, đe dọa những diện tích còn lại và cả các vụ trồng tiếp theo
Ông Trần Đình Dũng, Chủ tịch UBND xã Lìa thừa nhận, năm nay diện tích sắn trên địa bàn đạt 1.439 ha, bằng khoảng 75% kế hoạch đề ra. Diện tích chưa đạt kế hoạch do nhiều nguyên nhân, trong đó có nắng nóng kéo dài những tháng đầu năm và bệnh khảm lá xuất hiện trên một số diện tích, ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng củ.
Nhưng những con số ấy mới phản ánh một phần thực trạng. Đi sâu vào vùng Lìa, có thể thấy cây sắn đang dần đánh mất vị thế của một loại cây trồng từng làm nên tên tuổi vùng đất biên giới Việt - Lào này.
Như gia đình ông Hồ Văn Thới ở xã Lìa. Năm ngoái, gia đình ông còn trồng 2 ha sắn, nhưng năm nay đành bỏ diện tích này vì giá sắn không bảo đảm hiệu quả kinh tế. Trong khi đó, gia đình ông Ăm Biên, cũng ở A Xing, vẫn trồng sắn nhưng cây bị bệnh khảm lá tàn phá, khiến vụ mùa đối mặt với nguy cơ thất thu.
Một người bỏ rẫy vì không còn thấy hiệu quả kinh tế, một người vẫn bám cây sắn nhưng bị dịch bệnh bủa vây. Những câu chuyện ấy cho thấy vùng nguyên liệu Lìa đang thu hẹp không chỉ bởi bệnh khảm lá, mà còn vì cây sắn ngày càng khó bảo đảm sinh kế cho người trồng.
Theo anh Hồ Ngọc Vũ, hiện giá sắn tươi được Nhà máy thu mua hiện dao động từ 2.500 đến 3.800 đồng/kg, cao hơn mọi năm khoảng 300 đồng/kg, tùy hàm lượng tinh bột nhưng vẫn không có nguyên liệu để thu mua.
"Nhà máy có công suất chế biến 1.500 tấn nguyên liệu mỗi ngày, nay phải vài ba ngày mới chạy máy một lần vì không đủ sắn", anh Vũ nói.
Bám rẫy giữa mùa sắn thoái trào
Tại Pa Lo Vạc, chúng tôi gặp bà Hồ Thị Hương cùng chồng đang cặm cụi thu hoạch. Khoảng 2 ha sắn là nguồn sinh kế chính của gia đình người Pa Kô này. Bà Hương bảo, con trai, con gái của mình lớn lên đều đã tìm đường về xuôi kiếm việc làm bởi đất này đã không còn "nuôi" được chúng giữa những mùa sắn đang tàn rụi.
Nhưng rẫy sắn của bà Hương không trồng giống KM94 quen thuộc, mà là giống sắn Thái do bà tìm sang Lào xin về từ người quen, họ hàng đưa về. "Giống KM94 nhiễm bệnh khảm lá hết rồi. Muốn có củ sắn bán phải trồng giống khác thôi", giọng bà Hương buồn bã.
Cây sắn vốn gắn bó với người dân vùng Lìa như một cái duyên khó dứt. Từng là cây cứu đói trong những năm tháng nghèo khó, sắn rồi trở thành cây mang lại thu nhập khá cho không ít hộ gia đình khi đầu ra thuận lợi. Nhưng sự phụ thuộc vào một loại cây trồng, trong khi dịch bệnh ngày càng gây thiệt hại, đang bộc lộ những rủi ro lớn đối với sinh kế của người dân.
Ông Hồ Văn Toàn, nguyên Chủ tịch Hội Nông dân huyện Hướng Hóa, cho biết vùng Lìa vốn là địa bàn sinh sống của đồng bào Pa Kô, Vân Kiều. Sản xuất nông nghiệp của người dân lâu nay chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và điều kiện tự nhiên. "Dù được truyên truyền nhiều nhưng việc đầu tư phân bón, cải tạo đất và áp dụng các biện pháp canh tác khoa học còn ít được bà con quan tâm", ông nói.
Thực tế ấy đặt ra yêu cầu phải nhìn lại cách sản xuất, chứ không chỉ tìm cách thay giống sắn, nhất là giữa mùa dịch bệnh. Khi cây trồng được gieo trồng liên tục nhưng đất ít được đầu tư cải tạo, khả năng duy trì độ màu mỡ lâu dài cũng trở thành vấn đề cần quan tâm.
Bên cạnh đó, theo ông Toàn, việc sử dụng thuốc diệt cỏ cần được quan tâm đúng mức để hạn chế những tác động bất lợi đến đất và môi trường canh tác.
Không thể chỉ trông vào doanh nghiệp
Để vực dậy vùng nguyên liệu, Nhà máy sắn Hướng Hóa đã hỗ trợ giống cho người dân vùng Lìa. Nhưng so với diện tích từng lên tới 5.000 ha, nỗ lực ấy vẫn chưa thấm vào đâu. Bệnh khảm lá tiếp tục là trở lực lớn, trong khi việc tìm giống thay thế không thể chỉ dựa vào nhu cầu trước mắt của người trồng và nhà máy.
Theo ông Lê Ngọc Sáng, Giám đốc Nhà máy tinh bột sắn Hướng Hóa, doanh nghiệp gặp khó trong việc tìm giống sắn mới phù hợp. Việc lựa chọn và đưa giống vào sản xuất cần có cơ sở chuyên môn, đồng thời tuân thủ các quy định hiện hành. Trong khi đó, nếu người dân tiếp tục trồng KM94 trên diện rộng, nguy cơ thiệt hại do bệnh khảm lá vẫn hiện hữu.
Ông Sáng cũng cho rằng, chính quyền địa phương cần vào cuộc mạnh mẽ hơn nữa để cùng doanh nghiệp để tìm hướng phục hồi vùng nguyên liệu, từ lựa chọn giống phù hợp, hướng dẫn kỹ thuật canh tác đến hỗ trợ người dân tổ chức lại sản xuất. “Một mình doanh nghiệp chắc chắn không đủ sức”, ông Sáng nhìn nhận.
Cây sắn từng giúp nhiều gia đình vùng Lìa vượt qua đói nghèo, nhưng ký ức về những vụ mùa được giá nay không đủ để giữ người dân với loại cây này. Muốn khôi phục vùng nguyên liệu, trước hết phải giải quyết nguy cơ dịch bệnh, đồng thời giúp người trồng có điều kiện và động lực đầu tư cho sản xuất.
Nếu không có giải pháp kịp thời về giống, kỹ thuật và hiệu quả kinh tế, vùng nguyên liệu sắn Hướng Hóa sẽ còn tiếp tục thu hẹp. Khi ấy, điều mất đi không chỉ là nguồn nguyên liệu của nhà máy, mà còn là một sinh kế đã gắn bó với người dân vùng Lìa qua nhiều thế hệ.
Chờ giống mới "cứu" vùng sắn Lìa
Theo ông Bùi Phước Trang, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thuộc Sở NN-MT tỉnh Quảng Trị, bệnh khảm lá sắn không chỉ xuất hiện tại các xã vùng Lìa cũ mà đã xuất hiện tại nhiều địa phương trong tỉnh như Hướng Hiệp, Vĩnh Hoàng, Trường Phú, Phong Nha, Hải Lăng, Triệu Cơ… Tỷ lệ bệnh phổ biến từ 10–20%, có nơi lên đến 30–50%.
Trước diễn biến dịch bệnh, theo ông Trang, riêng tại vùng Lìa, ngành chức năng đã đưa một số giống sắn mới có khả năng kháng bệnh, như HN1 và HLRS15, vào trồng thử nghiệm. Dự kiến đến tháng 4–5/2027 mới có kết quả đánh giá.
