Văn hóa

Nhiều góc nhìn về quá trình hình thành cùng đất phương Nam

Chương trình với sự tham gia của kiến trúc sư Tôn Thất Liêm, nhà báo, nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến, kiến trúc sư, thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa và nhiếp ảnh gia Minh Hòa. Họ đã mang đến nhiều góc nhìn về quá trình khai hoang, lập làng, tổ chức không gian cư trú và hình thành cộng đồng trên vùng đất phương Nam.

Hơn ba thế kỷ trước, hành trình mở đất phương Nam gắn với bước chân của những lưu dân rời quê hương, men theo sông nước, vượt rừng già, tìm nơi dựng nhà, lập nghiệp. Trước khi những địa giới hành chính được xác lập, nhiều cộng đồng đã hình thành từ những công việc bình dị: phát cỏ, đốn cây, khai khẩn ruộng đồng, đào kinh dẫn nước và dựng nên những mái nhà đầu tiên.

Ở góc độ lịch sử – xã hội, nhà báo Trần Hữu Phúc Tiến đưa người tham dự trở về với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của Nam Bộ trong buổi đầu khai phá. Sông ngòi, đầm lầy, rừng rậm và thú dữ từng đặt ra nhiều thách thức đối với những người đến lập nghiệp.

Câu nói dân gian “Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp đua” phần nào phản ánh môi trường sống ấy. Những ghi chép trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn về các vùng rừng rộng lớn quanh cửa biển Cần Giờ, Soài Rạp, cửa Đại và cửa Tiểu cũng góp thêm tư liệu để hình dung diện mạo tự nhiên của phương Nam xưa…

Khi đất là nơi để sống

Thông qua hình ảnh lưu trữ thời Pháp thuộc, từ nhà lá dừa nước, cảnh sinh hoạt nông nghiệp đến môi trường sông nước, người xem có thêm cơ sở hình dung quá trình cư dân thích nghi với thiên nhiên, từng bước tạo lập cuộc sống trên vùng đất mới.

Những câu chuyện ấy được đặt trong mối liên hệ giữa đất, nước, nhà, làng và đình – những yếu tố góp phần định hình diện mạo không gian cư trú Nam Bộ.

Kiến trúc sư, thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa gợi mở cách đọc công trình từ mặt bằng, cách tổ chức không gian đến những đặc điểm kiến trúc gắn với điều kiện địa lý và văn hóa từng địa phương. Đình không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là nơi diễn ra các hoạt động tín ngưỡng, sinh hoạt chung, góp phần duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ cư dân.

Cũng từ góc nhìn kiến trúc và quy hoạch, KTS Tôn Thất Liêm phân tích vai trò của địa thế, nguồn nước, giao thông và điều kiện sinh hoạt trong việc lựa chọn nơi cư trú, xây dựng công trình và tổ chức cộng đồng. Ông đề cập đến kinh thành Huế, hệ thống thành lũy Sài Gòn – Gia Định cùng các công trình kênh đào ở miền Tây Nam Bộ, tiêu biểu là kênh Vĩnh Tế và kênh Thoại Hà.

Theo đó, những công trình này không chỉ phản ánh tư duy quy hoạch của tiền nhân mà còn cho thấy vai trò của giao thông đường thủy, thủy lợi, dân sinh và quốc phòng trong quá trình mở mang vùng đất.

Từ những kinh nghiệm lịch sử, câu chuyện chọn đất lập làng cũng được kết nối với thực tế hôm nay. Khi đất là nơi để sống, thì khả năng kết nối hạ tầng, môi trường sống và sinh kế là những yếu tố luôn được người xưa cân nhắc. Chính những nhu cầu xã hội ấy hình thành nên văn hóa làng xã, trường tồn qua năm tháng.

Để tiền nhân lên tiếng nói

Trong khuôn khổ chương trình, triển lãm “Di sản và ký ức” giới thiệu các tư liệu lưu trữ về quá trình hình thành làng xã, bản đồ địa hình, sắc phong và văn bia của những ngôi đình lịch sử ở Nam Bộ sẽ mở cửa từ ngày 24/10 đến 3/11, tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (số 2 Ter Lê Duẩn, phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh) để khách tham quan, nghiên cứu tự do.

Đây cũng chính là một điểm nhấn quan trọng, khiến chương trình thu hút hàng trăm lượt khách tham quam ngay ngày đầu mở cửa. Trong đó, rất động sinh viên các ngành văn hóa, lịch sử, nhân văn.

Qua góc nhìn nhiếp ảnh của Minh Hòa, những hình ảnh về đình làng và đời sống cộng đồng tiếp tục mở ra cách tiếp cận di sản bằng thị giác, giúp người xem nhận ra giá trị của cả công trình vật thể lẫn những ký ức gắn liền với không gian ấy.

Bên cạnh bộ ảnh của nhóm “Tản mạn Kiến trúc”, các không gian tương tác như “Bảng ghim quê hương” và “Bản đồ ký ức” khuyến khích khách tham quan chia sẻ câu chuyện về quê nhà, kết nối ký ức cá nhân với lịch sử cộng đồng.

Thông qua triển lãm và tọa đàm, “Hiền nhân mở cõi” không chỉ gợi nhắc công lao của những người đi trước mà còn nhấn mạnh vai trò của tư liệu trong việc tìm hiểu lịch sử. Mỗi bản đồ, bức ảnh, ngôi đình hay tên làng đều có thể trở thành một dấu mốc giúp lần tìm hành trình hình thành vùng đất. Đó không chỉ là câu chuyện của các bậc tiền nhân được ghi danh trong sử sách, mà còn là hành trình bền bỉ của biết bao người dân vô danh. Từ những chòi lá giữa vùng đất mới, xóm nhỏ dần hình thành, rồi phát triển thành làng, chợ và những cộng đồng cư dân gắn bó với nhau.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thúy- Hội trưởng Hội quán các bà mẹ TPHCM, nhìn lại bước chân mở cõi cũng là dịp để mỗi người hiểu hơn nơi mình đang sống, trân trọng di sản và ý thức về trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa đã được nhiều thế hệ vun đắp.

ĐÔNG CHƯƠNG