Sản xuất
Khi cây cà phê bớt phân bón mà vẫn tăng lợi nhuận
Bằng cách chấm dứt thói quen "bội thực" phân lân và lắng nghe tiếng nói của đất, những nhà nông tại Quảng Ngãi đang chứng minh: Trồng cà phê không nhất thiết phải vắt kiệt sức tự nhiên để thu về trái ngọt.
Một cái nhìn khác từ những cành dự trữ
Đứng giữa vườn cà phê xanh lùn 5 năm tuổi trĩu quả của gia đình tại thôn 3, xã Đắk Hà, anh Đào Công Quyết xoè bàn tay nâng một cành cà phê mới phát triển. Khác với những vụ trước, khi lá thường xơ xác vàng và quả rơi rụng trắng gốc sau mỗi đợt mưa lớn, thì cành cà phê năm nay đốt ngắn, lóng dày, lá xanh sẫm và dai dẳng bám cành.
"Trước đây, cứ thấy cây yếu là tôi tống thật nhiều phân. Nhưng bón càng nhiều, quả lại rụng càng cay đắng - anh Quyết nhớ lại -Vụ này làm khác hẳn. Lượng phân lân giảm gần một nửa, đạm cũng cắt bớt, nhưng cây lại khỏe lên trông thấy. Năng suất vụ này tăng nhẹ, nhưng nhìn dàn cành dự trữ mập mạp thế này, tôi biết vụ sau mới là lúc thu hoạch đậm".
Cảm nhận của anh Quyết cũng là thực tế được ghi nhận tại hội thảo tổng kết mô hình "Canh tác cà phê thông minh" niên vụ 2025–2026 diễn ra ngày 22/10/2026. Sự kiện do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền phối hợp cùng Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi và Trung tâm Nghiên cứu & Phát triển cây Hồ tiêu (WASI) tổ chức, mang đến một thông điệp rõ ràng: Muốn cây khỏe, phải bắt đầu từ việc "chữa lành" cho đất.
Bắt đúng "bệnh" của đất chua
Mô hình được triển khai trên diện tích 3 ha tại 3 hộ dân thôn 3, bao gồm đa dạng các độ tuổi và chủng loại: vườn xanh lùn, lá xoài 5 năm tuổi; vườn cà phê vối 4 năm tuổi và vườn TRS1 15 năm tuổi (vốn có năng suất 3 vụ trước chỉ đạt 2,8–2,9 tấn nhân/ha).
Khi Ban cố vấn chuyên môn lấy mẫu kiểm tra đất trước vụ, kết quả cho thấy tầng đất mặt chua đến rất chua, độ pH_KCl bình quân chỉ 4,19, thậm chí có vườn tụt xuống 3,6. Đất thiếu hụt trầm trọng các khoáng chất thiết yếu như Canxi, Magiê và Bo dễ tiêu. Nhưng để bù đắp, nông hộ vẫn duy trì thói quen đổ hơn 1 tấn phân lân và NPK phổ thông mỗi hecta/năm. Lượng lân dư thừa không giúp cây lớn hơn mà ngược lại, gây khóa dinh dưỡng, ngăn cành tơ hấp thụ kẽm, làm cuống quả yếu và bùng phát hiện tượng rụng quả sinh lý.
Để đảo ngược vòng xoáy này, quy trình mới áp dụng nguyên tắc: Cải tạo nền đất trước, bón đúng thứ đất thiếu và cấp đúng lúc cây cần.
Ngay đầu mùa mưa, đất được bổ sung phân hữu cơ Đầu Trâu Dưỡng Rễ Tốt Cây kết hợp Đầu Trâu Cân Bằng Đất Tây Nguyên để hạ độ chua, phục hồi bộ rễ tơ và bổ sung vi sinh vật có lợi.
Phân đa lượng được chia làm 4 đợt với các dòng chuyên dùng (Đầu Trâu Mùa Khô, Đầu Trâu Tăng Trưởng, Đầu Trâu Chắc Hạt), bám sát các giai đoạn: phục hồi sau thu hoạch - nuôi cành - nuôi quả - tích lũy chất khô vào nhân.
So với thói quen cũ, lượng lân bón giảm 45%, đạm giảm 13%, nhưng bù lại cây được bổ sung thêm 108 kg Canxi và 36 kg Magiê mỗi hecta.
Quả bám chắc, lợi nhuận tăng, phát thải giảm
Báo cáo kết quả do TS. Nguyễn Văn Long (Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây Hồ tiêu) trình bày cùng số liệu theo dõi sát sao từ Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ngãi cho thấy những thay đổi rõ rệt.
Theo đó, tỷ lệ rụng quả giảm 40,5%, vườn mô hình chỉ ghi nhận tỷ lệ rụng 9,63% (so với 16,2% ở vườn đối chứng) nhờ cuống quả chắc chắn hơn. Số đốt cành đạt bình quân 8,71 đốt/cành (so với 6,56 đốt/cành ở đối chứng). Năng suất nhân ước đạt 3,1 tấn/ha (tăng 10,7%).
Đáng chú ý, vườn 15 năm tuổi đã thoái hóa ghi nhận mức tăng năng suất cao nhất (13,5%). Lợi nhuận dự kiến đạt 208,1 triệu đồng/ha, cao hơn đối chứng khoảng 14 triệu đồng/ha (tăng 7,3%). Lượng phát thải trên mỗi tấn cà phê nhân giảm 19,4% (dao động 5,8–29,2% tùy vườn, vườn đối chứng bón càng nhiều đạm thì mức giảm càng lớn) nhờ tối ưu hóa lượng phân đạm và tiết kiệm năng lượng tưới.
TS. Phạm Công Trí, thành viên Ban cố vấn chương trình, nhấn mạnh rằng sự "thông minh" không đến từ một loại phân bón đơn lẻ, mà từ hệ sinh thái quản lý đồng bộ: giữ thảm cỏ tự nhiên để duy trì độ ẩm, trồng cây che bóng điều hòa tiểu khí hậu, áp dụng IPM bảo vệ thiên địch để hạn chế tối đa thuốc hóa học.
Từ mô hình điểm đến khát vọng chuỗi giá trị xanh
Cụm mô hình tại Đắk Hà là 1 trong 16 cụm (gồm 48 mô hình nhân rộng) bước sang giai đoạn 2026 của Chương trình Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu do Phân bón Bình Điền khởi xướng.
ThS. Hồ Thế Huy, Trưởng phòng R&D của Phân bón Bình Điền, chia sẻ: "Bình Điền không đơn thuần cung cấp phân bón chất lượng mà muốn chia sẻ giải pháp canh tác đồng bộ, từ phân tích đất đến bón phân theo giai đoạn. Chúng tôi phối hợp cùng Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và WASI triển khai ngay trên vườn nhà nông, có đối chứng, có nhà khoa học theo dõi để bà con tự thấy và so sánh. Hiệu quả tại Đắk Hà hôm nay là cơ sở để tiếp tục đưa quy trình đến nhiều vùng cà phê hơn".
Không dừng lại ở quy mô hội thảo, mỗi cụm mô hình (bao gồm nông dân trực tiếp làm mô hình, nông dân lân cận và cán bộ khuyến nông) sẽ trở thành một đội thi tại Hội thi "Nhà nông đua tài 2027" trong khuôn khổ Lễ hội Cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 10. Thông qua các phần thi kiến thức, trò chơi và câu chuyện thực tế được phát sóng trên truyền hình và nền tảng số, tiến bộ kỹ thuật sẽ lan tỏa tự nhiên đến cộng đồng.
Thời gian tới, Phân bón Bình Điền sẽ tiếp tục đẩy mạnh liên kết chặt chẽ các mắt xích trong chuỗi giá trị: từ nhà cung ứng vật tư, cơ quan khuyến nông, hợp tác xã, nông hộ đến các doanh nghiệp thu mua, chế biến và xuất khẩu. Đồng thời, chương trình sẽ thử nghiệm chuyên sâu theo từng điều kiện đất, giống, tuổi vườn, mô hình xen canh và chế độ tưới, hướng tới xây dựng các vùng nguyên liệu cà phê Việt Nam chất lượng cao, đo lường được mức giảm phát thải và đáp ứng những tiêu chuẩn khắt khe nhất của thị trường toàn cầu.
