Câu chuyện nông nghiệp hôm nay

Tốn hàng chục tỉ đồng để theo dấu hạt cà phê

Theo các doanh nghiệp cà phê, một lô hàng xuất khẩu sang châu Âu hiện không chỉ phải đáp ứng yêu cầu về chất lượng, độ ẩm hay dư lượng hóa chất mà còn phải chứng minh được nguồn gốc vùng trồng, bảo đảm không liên quan đến hoạt động phá rừng.

Yêu cầu này đang làm thay đổi cách doanh nghiệp cà phê tổ chức sản xuất, thu mua và xuất khẩu. Thay vì chỉ quản lý chất lượng và số lượng hàng hóa, doanh nghiệp phải kết nối thông tin từ từng vùng trồng, thậm chí từng thửa đất, đến các khâu thu mua, chế biến và giao hàng.

Tại Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, việc rà soát, chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng đã tiêu tốn khoảng 30 - 40 tỉ đồng. Với mạng lưới liên kết hơn 20.000 nông hộ trên diện tích khoảng 20.000 ha, công việc không đơn thuần là đo đạc tọa độ vườn cà phê mà còn phải kiểm tra, đối chiếu lượng hàng qua từng khâu.

Thông tin từ nông dân, đại lý thu mua đến nhà máy chế biến và bộ phận xuất khẩu phải được kết nối, bảo đảm mỗi lô hàng đều có thể truy xuất nguồn gốc và chứng minh khối lượng nguyên liệu tương ứng.

Theo Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Vĩnh Hiệp hiện đứng đầu danh sách doanh nghiệp xuất khẩu cà phê nhân của Việt Nam trong niên vụ 2025 - 2026, với khối lượng gần 180.000 tấn.

Không riêng Vĩnh Hiệp, Nestlé Việt Nam đang hỗ trợ hơn 23.000 nông hộ tham gia chương trình NESCAFÉ Plan chuẩn bị dữ liệu đáp ứng yêu cầu của thị trường châu Âu, từ đo vẽ tọa độ, sử dụng phần mềm quản lý đến đánh giá và chứng nhận.

Ở cấp địa phương, Sơn La cũng đang đẩy mạnh số hóa vùng trồng cà phê. Đến tháng 9/2026, hai xã thí điểm đã rà soát 8.352 ha. Ngày 8/10 vừa qua, xã Cát Quế tiếp tục bàn giao dữ liệu liên quan đến 19.508 ha để phục vụ đối chiếu tình trạng rừng và truy xuất nguồn hàng.

VICOFA đánh giá, những khoản đầu tư này cho thấy việc chứng minh nguồn gốc cà phê không còn là công việc riêng của bộ phận xuất khẩu mà đang tác động trực tiếp đến cả chuỗi cung ứng, từ người trồng đến doanh nghiệp.

Vi phạm EUDR, doanh nghiệp cà phê có thể bị phạt tới 4% doanh thu tại EU

Tuy nhiên, đầu tư hàng chục tỉ đồng để số hóa vùng trồng chưa đồng nghĩa doanh nghiệp đã đáp ứng đầy đủ yêu cầu của EU. Một trong những rủi ro đáng chú ý là dữ liệu về khối lượng cà phê thu mua, xuất khẩu không khớp với sản lượng thực tế.

Ông Nguyễn Thành Tài, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), cảnh báo nguy cơ khai trùng sản lượng khi nhiều doanh nghiệp cùng thu mua cà phêtừ một vùng trồng. Ông đưa ra ví dụ giả định: Một vườn cà phê chỉ thu hoạch 10 tấn nhưng hai doanh nghiệp cùng sử dụng dữ liệu vùng trồng để khai báo, mỗi bên 10 tấn. Như vậy, tổng khối lượng được kê khai lên tới 20 tấn, gấp đôi sản lượng thực tế.

“Việc một vườn cà phê bán sản phẩm cho nhiều doanh nghiệp là bình thường. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát và đối chiếu khối lượng thu mua, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro khi chứng minh nguồn gốc hàng hóa”, ông Tài thông tin.

Đáng chú ý, vi phạm Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) có thể dẫn đến những khoản phạt rất lớn. Theo ông Tài, EUDR yêu cầu cơ chế xử phạt phải quy định mức phạt tiền tối đa có khả năng đạt ít nhất 4% doanh thu hằng năm tại EU của chủ thể vi phạm. Chẳng hạn, với doanh thu 100 triệu euro, doanh nghiệp có thể đối mặt khoản phạt 4 triệu euro theo ví dụ giả định ông đưa ra. Ngoài ra, hàng hóa còn có nguy cơ bị thu hồi, tịch thu hoặc không được đưa ra thị trường.

Dù trách nhiệm pháp lý trực tiếp theo EUDR chủ yếu thuộc về các chủ thể có nghĩa vụ tại EU, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vẫn có thể phải khắc phục hoặc bồi thường theo hợp đồng nếu cung cấp thông tin nguồn hàng không chính xác.

Thậm chí, việc giao hàng thành công không có nghĩa doanh nghiệp đã hết trách nhiệm về nguồn gốc. EUDR quy định các chủ thể có nghĩa vụ phải lưu giữ hồ sơ tối thiểu 5 năm và hàng hóa vẫn có thể bị hậu kiểm ngay cả khi đã tiêu thụ hết.

Trước những yêu cầu này, theo ông Tài, doanh nghiệp cà phê cần bảo đảm ba yếu tố: đúng nguồn gốc, đúng khối lượng và đủ bằng chứng. Doanh nghiệp cũng phải làm rõ những vấn đề này trước khi giao hàng và sẵn sàng giải trình cả sau khi hàng đã được bán.

Về phía VICOFA, ông cho biết hiệp hội đã làm việc với đại diện EU vào ngày 14/10, đề nghị làm rõ cách sử dụng bản đồ, kiểm soát khối lượng và thống nhất yêu cầu hồ sơ. Tại buổi làm việc phía EU cho biết bản đồ của Trung tâm Nghiên cứu chung thuộc Ủy ban châu Âu (JRC) chỉ là công cụ hỗ trợ; doanh nghiệp có thể sử dụng những bằng chứng phù hợp khác để chứng minh nguồn gốc vùng trồng.

Do đó, VICOFA đã kiến nghị EU xem xét sử dụng bản đồ rừng chính thức của Việt Nam sau khi được kiểm chứng, đồng thời xây dựng bộ dữ liệu vùng trồng dùng chung cho nhiều người mua và cơ chế đối soát sản lượng giữa các doanh nghiệp, có phân quyền và bảo mật thông tin kinh doanh.

THÙY DƯƠNG