Chuyện làm ăn
Biết ơn cánh đồng lác, giữ nghề đan chiếu
Cánh đồng lác gắn liền với làng nghề đan chiếu Phú Tân đã trên 100 năm thuộc xã Ô Loan, tỉnh Đắk Lắk. Mùa thu hoạch, gà gáy, nông dân lội ruộng cắt lác. Khi cây lúa chịu thua ruộng mặn, cây lác nuôi sống cả làng.
Ngăn mặn trên đất nhiễm mặn
Ông Bùi Văn Long ở thôn Phú Tân, xã Ô Loan cắt lác trên cánh đồng Gò Bùn. Sau khi cắt rồi giũ sạch phần rơm (lác chân), bó lại những bó lác to, ông vác ra bờ chở về nhà.
Ông Long cho hay, rằng cánh đồng này nhiễm mặn tiềm tàng, cây lúa chịu đời không nổi nên chỉ có cây lác phát triển. Có người trồng lúa kề ruộng lác, đầu tư máy bơm rửa mặn phóng phèn vẫn bị thiệt hại khá nặng nề thì cây lác vẫn sống khỏe, vậy nên chuyển sang trồng lác. Bộ rễ của lác to, ăn sâu dưới bùn, thấy sức sống mạnh của của nó thích nghi đất nhiễm mặn.
Cánh đồng lác “ngăn mặn” nước nhiễm mặn lấn sâu lên các cánh đồng Phước Lương, Tân Lon. Nó như "lá chắn xanh" cho môi trường cánh đồng lúa, hoa màu xung quanh. Cũng chính vì vậy cánh đồng lác có từ lâu đời. Qua lời kể của những người cao niên trong xóm thì cánh đồng này có từ thời ông cố, nay đã trên 100 năm tuổi.
Cũng theo ông Long, không phải như lúa vụ nào cày sạ vụ đó, đối với ruộng lác, cắt xong để gốc rồi gieo phân xuống là lác lên xanh. Khi lác ra bông, là cây già, mới kỳ thu hoạch. Chứ để gốc nó lại, dù phân nước đầy đủ, cũng phải đến 9 năm mới thành cói, cây cói cọng cũng nhỏ hơn, chỉ to bằng chân nhang. Còn ruộng ngập khô xen kẽ 2 - 3 năm là lòi gốc. Khi trồng lại thì cày, bứng bụi non ôm theo “nồi đất” (đất bám vào rễ lác) trồng sâu xuống, khi bén rễ thì gieo phân.
Cây ít... làm phiền đất
“Trước đây, do chưa có các loại phân bón như DAP, NPK nên cánh đồng này gọi là đồng cói, khi đan chiếu thì gọi là chiếu cói. Ngày nay, do có phân bón đầy đủ nên cây to cao, cắt về có thể chẻ làm đôi. So với trồng lúa, trồng cây này khỏe hơn, vì chỉ trồng một lần, ít công chăm sóc. Khi còn nhỏ thì tốn công cắt cỏ bờ, khi lên cao phả bờ, chỉ chờ đến ngày thu hoạch. Trồng nó ít “làm phiền” đất, không phải phun thuốc, vì ít sâu bệnh, thân thiện với môi trường nên ếch nhái sinh sôi trên ruộng. Những đám ruộng chạy dài hai bên bờ sông, mùa trổ bông ruộng cói trở nên thơ mộng, như một bức tranh làm đẹp cho cả cánh đồng”, ông Long nói.
Theo Trung tâm Khuyến nông tỉnh Đắk Lắk, trồng lác (cây cói) hạn chế tối đa hoặc không sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, mang lại nhiều tác động tích cực cho môi trường và hệ sinh thái đồng ruộng. Không xả hóa chất độc hại nên giúp ngăn chặn tình trạng ô nhiễm nguồn nước mặt và nước ngầm tại các vùng chuyên canh. Cùng với đó cải thiện chất lượng đất không bị thoái hóa, chai cứng hay tích tụ kim loại nặng, giữ cho đất tơi xốp lâu dài. Giảm phát thải và dư lượng hóa chất. Không có khí tài hay bao bì hóa chất tồn dư trên đồng, giảm đáng kể nguy cơ phát tán độc tố vào không khí và rác thải nhựa nông nghiệp.
Thu nhập cao gấp 3 lần lúa
Những cọng to đem về chẻ làm hai rồi đem phơi. Khi phơi phải thức canh vì sợ trời mưa dông. Nếu sợi bị ngấm nước mưa thì trở màu đỏ bầm. Cái khó khi thu hoạch về là tìm chỗ phơi khô, bởi để lâu mà không phơi, bó lác sẽ đổ mồ hôi mềm ợt. Vậy nên phải thu hoạch từng đợt, một ngày cắt 10 bó phơi khô rồi lại cắt đợt khác.
Ông Nguyễn Văn Liễu làm nghề dệt chiếu cho biết: Đến mùa thu hoạch, gà gáy nông dân đã ra cánh đồng Gò Bùn, Đồng Dỡ, Gò Giữa lội ruộng cắt cây. Khi chẻ làm hai, phơi ba nắng là khô rồi đem nhuộm xanh, đỏ, vàng, tím. Kỹ nghệ tạo sắc màu cho sợi, là nấu nước sôi cho màu vô nồi rồi “trụng”, nhúng qua sợi cho thấm màu. Chỉ trụng sơ qua, nếu ngâm lâu trong nước sôi, sợi cói sẽ bị chín mềm, bở rệt. Nhuộm màu cho cói xong thì đem phơi nắng cho bền màu.
Xóm chiếu Phú Tân gắn với nghề đan chiếu. Ngày nay, công nghệ tiến bộ, cá hộ làm nghề sắm máy móc làm xưởng dệt chiếu, bên cạnh vẫn giữ nghề dệt chiếu truyền thống. Hiện xóm chiếu Phú Tân có trên 100 hộ giữ nghề truyền thống dệt chiếu.
Theo người dân xóm chiếu, trồng lác mỗi năm thu hoạch 2 vụ. Thường 1 sào ruộng trung bình thu 1,5 tấn cói tươi, phơi còn 200 kg sợi cói khô, cân cho xưởng thu mua 18.000 đồng/kg. Trung bình 1 sào(500m2), thu nhập trên 3,6 triệu đồng/vụ (tương đương 120- 150 triệu đồng/ha/năm, cao gấp 3 lần so với trồng lúa, đó là chưa nói lác để lưu gốc nhiều năm không đầu tư cày bừa đầu vụ.
Trong xóm, thường có người trồng 2 sào, phơi khô bán cho xưởng 1 sào, còn 1 sào để lại đan thủ công đan lúc nông nhàn, lấy công làm lời.. “Nhà tôi trồng 1 sào phơi khô được 30 bó, hôm rồi kẹt tiền tôi “nhín” bán cho xưởng 10 bó, còn để đan lúc nông nhàn, lấy công làm lời vì nghề nghề xưa từ thời ông bà để lại”, chị Nguyễn Thị Hoa, một gia đình còn giữ nghề đan chiếu truyền thống chia sẻ.
Biết ơn cánh đồng lác
Lác nhuộm màu phơi khô, rồi đem đan chiếu. Theo nhiều người ở Xóm Chiếu, nghề gì làm một mình, ăn một mình được, chớ nghề đan chiếu thủ công phải làm công đôi, tức 2 người, người đẩy lác vào khung, người kia cầm khung thao tác dập. Khi thu hoạch cũng công đôi, người đẩy cộng vào, người bên kia thì rút.
Đan chiếu truyền thống có hai loại, chiếu trơn và chiếu bông. Chiếu trơn là cói không nhuộm màu, còn chiếu bông nhuộm màu, chạy hoa văn. Theo nhiều người dân xóm chiếu Phú Tân, một chiếc chiếu khổ 1,4 m, giá bán ra thị trường 80.000 đồng. Chiếu dệt có 5 khổ gồm: 8 tấc (80 cm), 1 m, 1,2 m, 1,4 m và 1,6 m, giá bán chênh nhau 5.000 đồng. Mỗi ngày công đôi dệt được 4 đôi chiếu. Đó là trồng lác kết hợp công nhà đan chiếu, còn người lớn tuổi tháng mưa nông nhàn đi đan làm công thì mỗi tháng 4 triệu đồng.
Một thời gian chiếu nhựa, chiếu trúc ra đời chiếm lĩnh thị trường, nhưng đến giờ nhiều người nhận định, chiếu lác nằm vẫn êm lưng hơn. Bà Lê Thị Thân ngồi dệt chiếu cho hay: Nghề dệt chiếu rộn ràng theo vụ thu hoạch lác. Mỗi năm, nông dân thu hoạch cói vào tháng 3 và tháng 8 âm lịch. Đến mùa thu hoạch, tờ mờ sáng là nông dân có mặt ở cánh đồng. Cắt, phơi, nhuộm, rộn ràng cả xóm. Nghề dệt chiếu tuy cực vì làm luôn trưa, thêm cả đêm, thu nhập cũng không cao, thế nhưng ai cũng biết ơn cánh đồng lác và cái nghề truyền thống đã nuôi sống bao thế hệ.
Theo ông Nguyễn Hùng Dũng, Chủ tịch UBND xã Ô Loan, trước đây, cánh đồng cói khoảng 30 hecta, nay xã quy hoạch mở rộng lên 50 hecta. Đối với nghề dệt chiếu, các nghệ nhân tích lũy nhiều kinh nghiệm, chịu khó tìm tòi, sáng tạo, áp dụng tiến bộ kỹ thuật vào nghề. Chiếu cói Phú Tân bền, đẹp, không chỉ nổi tiếng trong vùng mà còn tiêu thụ mạnh ở thị trường các tỉnh Gia Lai, Khánh Hòa, Lâm Đồng...
