Chuyện làm ăn
Chè Gay xứ Nghệ đã được 'đổi phận'
Ngày 29/9, Hội Nông dân tỉnh Nghệ An lần đầu tiên tổ chức cuộc thi “Nhà nông khởi nghiệp sáng tạo” năm 2026. Dự án “Lam hương trà - đa dạng hóa sản phẩm từ cây chè” của chị Lê Thảo My (37 tuổi), đạt giải nhì và được nhiều người chú ý vì tình yêu trà đặc biệt của mình. Ít ai biết, người phụ nữ này đã bỏ công việc quản lý thu nhập khủng ở thành phố, chọn về xứ chè Gay (Nghệ An) dựng nghiệp.
Từ thói quen bẻ cành bán bó truyền thống từ chè Gay, chị kiên trì thuyết phục bà con chuyển sang hái búp, phát triển thành các dòng lục trà, hồng trà, bạch trà chất lượng cao, giúp giá trị cây chè địa phương tăng gấp đôi.
Cho chè Gay… đẻ đông con
Từ bao đời nay, chè Gay là thức uống quen thuộc của người dân địa phương, nhất là trong những ngày nắng nóng. Vào mùa hè, chè được thu mua rồi vận chuyển xuống các vùng miền xuôi, trở thành nguồn hàng quen thuộc. Tuy nhiên, phần lớn sản phẩm vẫn dừng ở dạng chè cành, bán bó. Đây cũng là điểm nghẽn khiến cây chè dù có tiếng nhưng giá trị chưa tương xứng với tiềm năng.
Từng làm quản lý cho một doanh nghiệp nước ngoài với mức lương bao người mơ ước, song chị Lê Thảo Vy quyết định rời công việc ở thành phố để theo đuổi tình yêu với trà.
Năm 2023, sau khi tìm hiểu nhiều vùng chè, chị chọn Cao Sơn (nay thuộc xã Yên Xuân, tỉnh Nghệ An) làm nơi xây dựng thương hiệu trà mang bản sắc riêng. Đây là vùng chè Gay nổi tiếng lâu đời. Lá chè không quá to, dày, có màu xanh vàng đặc trưng. Theo chị My, chè này có vị thanh, mộc, chát dịu và hậu ngọt sâu. Đặc tính ấy hoàn toàn có thể tạo ra những sản phẩm trà có giá trị cao hơn nếu được thu hái và chế biến đúng cách. Trước khi bắt tay sản xuất, chị gửi đất và lá chè đi kiểm nghiệm. Kết quả cho thấy nguyên liệu đáp ứng các tiêu chí chị đặt ra.
Sau thời gian nghiên cứu, thử nghiệm, chị phát triển 3 dòng trà từ chè này gồm lục trà, hồng trà và bạch trà. Với mỗi dòng, búp chè được lựa chọn theo độ non phù hợp rồi trải qua những quy trình riêng về làm héo, vò, lên men, sấy và hoàn thiện.
Lãi to khi từ bỏ thói quen bẻ cành
Chè Gay có lá dày, giòn, dễ gãy nên quá trình chế biến đòi hỏi sự cẩn thận. Chỉ một thao tác không phù hợp cũng có thể khiến lá bị gãy, nát, ảnh hưởng đến chất lượng và hình thức sản phẩm. Nhưng để có được những búp chè đạt yêu cầu, thay đổi cách thu hái cũng là một bài toán khó đối với người phụ nữ 37 tuổi này.
Người dân địa phương vốn quen bẻ chè cả cành, bán theo bó. Cách làm này nhanh, phù hợp với tập quán lâu đời nhưng khiến nguyên liệu không đồng đều, cây chè nhanh xuống sức và phần lớn giá trị nằm ở khâu bán thô.
Chị My kiên trì từng hộ trồng chè, cùng bà con lên đồi, hướng dẫn cách hái chọn từng búp và chăm sóc cây theo hướng hữu cơ. Những búp chè đạt tiêu chuẩn được thu mua để đưa vào chế biến, thay vì bán theo bó như trước.
Đến nay, 11 hộ dân đã hợp tác với chị, chuyển đổi hơn 10ha chè từ phương thức bẻ cành sang hái búp để cung cấp nguyên liệu. Sự thay đổi này cũng mang lại hiệu quả rõ hơn cho người trồng chè. Ông Lê Sĩ Tiến (trú xã Yên Xuân) đã chuyển gần 1ha chè từ bẻ cành sang hái búp từ năm 2024. Sau 2 năm, ông cho biết giá trị thu được từ diện tích này tăng khoảng 2 lần.
“Trước đây, chè bán theo cành, mỗi năm chỉ thu hoạch khoảng 2 lần, giá cả cũng bấp bênh. Từ khi chuyển sang hái búp, mỗi tháng gia đình có thể hái 2-3 lần, mỗi lần thu gần 2 triệu đồng”, ông Tiến nói.
Mở hướng đi mới cho dòng chè bản địa
Xã Yên Xuân hiện có hơn 1.200 hộ trồng khoảng 795ha chè Gay, mang lại doanh thu 17-18 tỉ đồng mỗi năm. Đây là một trong những cây trồng chủ lực, gắn với sinh kế của nhiều hộ dân địa phương.
Ông Hoàng Đình Mỹ - Chủ tịch UBND xã Yên Xuân cho biết, tên gọi chè Gay gắn với vùng đất trước đây được biết đến là xứ Gay, nơi có vùng chè trên lớn nhất tỉnh Nghệ An. Đây là loại chè vốn được thị trường ưa chuộng, song lâu nay người dân chủ yếu thu hái theo cành, bó lại bán cho thương lái nên giá trị sản phẩm chưa cao.
Việc chuyển từ bán chè cành sang hái búp, chế biến thành các dòng trà đang mở ra hướng đi mới cho giống chè bản địa. Dù mới được triển khai ở quy mô nhỏ, mô hình doanh nghiệp liên kết với người dân để thu mua búp chè làm trà bước đầu cho thấy hiệu quả tích cực, cả về giá trị sản phẩm và thu nhập của người trồng.
Thời gian tới, địa phương sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng vùng nguyên liệu, đồng thời phối hợp với Hội Nông dân vận động người dân thay đổi phương thức canh tác, từng bước hướng tới sản xuất chè hữu cơ và đưa các sản phẩm trà từ chè Gay đến thị trường rộng hơn.
NGHỆ AN KHỞI SÓNG "NHÀ NÔNG KHỞI NGHIỆP SÁNG TẠO"
Ngày 29/9, Hội Nông dân tỉnh Nghệ An lần đầu tiên tổ chức cuộc thi “Nhà nông khởi nghiệp sáng tạo” năm 2026, nhằm tìm kiếm, tôn vinh các ý tưởng, dự án khả thi và kết nối nhà nông với doanh nghiệp, nhà khoa học, quỹ tín dụng.
Vượt qua vòng sơ khảo, 11 dự án tiêu biểu nhất đã tranh tài ở chung kết trên các lĩnh vực: nông nghiệp công nghệ cao, chế biến sâu, sản phẩm OCOP, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và du lịch nông nghiệp.
Điểm nhấn của cuộc thi là tư duy sản xuất mới của nhà nông: khai thác lợi thế bản địa để gia tăng giá trị thay vì chỉ bán sản phẩm thô. Kết quả chung cuộc:
Giải Nhất: Dự án "VITA - Nâng tầm giá trị gừng Nghệ An" (tác giả Trần Thị Hồng Thắm).
Giải Nhì: "Lam hương trà - đa dạng hóa sản phẩm từ cây chè" (Lê Thảo My) và "Làng sâm Thổ Hào - chuỗi giá trị dược liệu di sản gắn với nông nghiệp gia đình" (Võ Thị Thu Hà).
Giải Ba: Gồm các dự án "Giọt lành Việt", "Trồng và sản xuất lá dong tại xã Na Ngoi" và "Nông dân chân to - Phát triển du lịch canh nông trên quê hương Bác".
Các dự án tiềm năng sẽ tiếp tục được hỗ trợ hoàn thiện phương án kinh doanh, kết nối chuyên gia, tiếp cận vốn ưu đãi và xúc tiến thương hiệu.
