Đời sống

Từ một phiên chợ đến ký ức của một đô thị

Sáng 27/9/2026 tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II (TP Hồ Chí Minh) diễn ra buổi tọa đàm "Tiền nhân lập chợ".

Với nhiều người, ký ức về chợ có thể bắt đầu từ một buổi sớm theo mẹ đi mua thức ăn, tiếng người gọi nhau í ới, những gánh hàng quen thuộc hay câu chuyện trao đổi giữa người bán và người mua. Chợ vì thế không đơn thuần là một địa điểm giao thương. Qua thời gian, đó còn là một phần ký ức của gia đình và cộng đồng.

Theo các chuyên gia, nhìn từ lịch sử đô thị, sự hình thành và phát triển của những khu chợ cũng gắn với quá trình mở mang phố xá, hình thành khu dân cư và đời sống kinh tế - xã hội. Mỗi khu chợ lại mang theo một câu chuyện riêng, phản ánh phần nào diện mạo của vùng đất và cộng đồng cư dân nơi đó.

Đây là hoạt động thuộc chuỗi sự kiện “Nếp nhà xưa - Mạch sống Người Việt”, do Trung tâm Lưu trữ quốc gia II phối hợp với Hội quán Các bà mẹ và Nếp xưa - Tinh hoa Văn hóa Việt tổ chức.

Điểm đáng chú ý của chương trình là ký ức về chợ được tiếp cận từ nhiều góc độ: tư liệu lịch sử, không gian trải nghiệm và những câu chuyện văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Những khu chợ qua tư liệu lưu trữ

Tại triển lãm, công chúng có dịp tiếp cận các tài liệu lưu trữ liên quan đến những khu chợ quen thuộc của Sài Gòn - TP Hồ Chí Minh như chợ Bến Thành, Tân Định, Phú Nhuận, Bình Tây, Chợ Lớn... cùng rất nhiều khu chợ khác.

Qua những tài liệu này, hình ảnh khu chợ không còn chỉ nằm trong ký ức cá nhân. Đó còn là những dấu vết giúp hình dung quá trình hình thành và phát triển của đời sống đô thị.

Trong khuôn khổ chương trình, sáng 27/9, các khách mời: Tiến sĩ Phạm Văn Luân, giảng viên Trường Đại học Văn hóa; Tiến sĩ Nguyễn Thị Trúc Bạch, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Hội nhập - Viện Nghiên cứu Phát triển Vùng Nam Bộ; nhà báo Cù Mai Công; Tiến sĩ Bùi Việt Thành, giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM và người dẫn chuyện là nhà báo Lê Minh Hạ đã cùng ôn lại câu chuyện về văn hóa chợ.

Với chủ đề "Tiền nhân lập chợ", buổi tọa đàm dẫn dắt người dự đi qua nhiều trạm ký ức và cảm xúc. Rằng một khu chợ có thể bắt đầu từ nhu cầu rất đời thường: người dân cần nơi trao đổi hàng hóa, người buôn cần nơi tập trung để giao thương. Nhưng theo thời gian, từ những cuộc mua bán ấy hình thành nên các mối quan hệ xã hội. Người bán biết người mua, người mua quen người bán. Chữ tín được tạo dựng qua những lần giao dịch và đôi khi được trao truyền trong cả một gia đình.

Trong khi phiên tọa đàm quy tụ các khách mời với góc nhìn từ lịch sử, văn hóa, tư liệu lưu trữ và đời sống thực tế, cùng trao đổi về vai trò của chợ trong cộng đồng, chữ tín trong giao tiếp và mối liên hệ giữa nếp nhà với đời sống xã hội; thì những góc chợ được bố trí, mời gọi sự tham gia của người dự khán làm cho câu chuyện về chợ, về cách con người sống cùng nhau trở nên sống động.

Một hoạt động được nhiều bạn trẻ tham gia khá nhiều tại chương trình là “Bản đồ ký ức”. Theo đó, người tham dự sẽ viết lại một ký ức về ngôi chợ, ngôi làng hoặc khu phố nơi mình từng sống và góp vào một bản đồ chung.

Không gian triển lãm không chỉ dừng lại ở việc giới thiệu tư liệu. Dịp này, các đơn vị tổ chức đã tái tạo một góc chợ xưa để người tham dự có thể hình dung phần nào không khí giao thương của một thời. Ở đó, những lời mời chào, cách trao đổi, cách trả giá hay câu chuyện “thuận mua vừa bán” trở thành chất liệu để nhìn lại văn hóa ứng xử trong đời sống chợ truyền thống.

Như nhà báo Cù Mai Công chia sẻ: "Có thể giá trị của một phiên chợ không chỉ nằm ở món hàng được bán đi. Đó còn là cách người ta nói với nhau, giữ lời với nhau và tạo dựng niềm tin trong những giao dịch rất nhỏ". Chia sẻ này của ông được nhiều người tham dự tâm đắc. Bởi với nhiều người Việt Nam, chợ từ lâu đã luôn là “không gian văn hóa” đặc biệt.

Từ “Tiền nhân lập chợ” nhìn về “nếp nhà”

Mạch kết nối giữa chợ và gia đình cũng là nội dung trọng tâm của chương trình. Tiến sĩ Bùi Việt Thành, giảng viên Trường Đại học KHXH&NV TP.HCM khẳng định, từ các phiên chợ, không ít các chuẩn mực ứng xử được hình thành trong đời sống, rồi dần trở thành một phần của nếp nhà người Việt.

Ông dẫn chứng hình ảnh một người mẹ dạy con cách mua bán, lựa chọn hàng hóa, nói chuyện với người bán. Một người bán truyền nghề cho con, cùng với cách giữ khách, giữ chữ tín. Những điều tưởng nhỏ bé ấy, qua nhiều năm tháng, lại tạo thành một phần ký ức văn hóa của cộng đồng...

Từ câu chuyện về những khu chợ, các diễn giả cùng trao đổi về mối quan hệ giữa chợ, cộng đồng, chữ tín và nếp nhà. Đây cũng là cách nhìn để thấy rằng văn hóa không chỉ nằm trong những di sản lớn, mà còn hiện diện trong những sinh hoạt rất đời thường. Đó có khi chỉ là một lời chào, một cách trả giá, một lần giữ lời hay cách cha mẹ dạy con cư xử nơi chợ đều đã và đang trở thành những “mảnh ghép” của văn hóa...

Nguyễn Hoàn Vũ, sinh viên trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.HCM cho biết: "Tôi rất tâm đắc với không gian triển lãm và nội dung buổi tọa đàm này. Rõ ràng, trong nhịp sống đô thị hôm nay, hình thức mua bán đã thay đổi nhanh chóng. Người ta có thể đặt hàng bằng điện thoại, thanh toán không tiền mặt và nhận hàng ngay tại nhà. Những phiên chợ truyền thống vì thế cũng đứng trước nhiều thay đổi. Nhưng ký ức về chợ vẫn còn đó. Đó có thể là tiếng rao buổi sáng, mùi thức ăn từ một gian hàng quen, khuôn mặt người bán hàng đã gặp suốt nhiều năm hay câu chuyện về một người mẹ từng dắt con đi chợ. Chương trình đã gợi lên ký ức tươi đẹp và nét văn hóa quý báu của người Việt chúng ta".

“Tiền nhân lập chợ” vì thế không chỉ là dịp nhìn lại những khu chợ của quá khứ. Qua những tư liệu và câu chuyện được kể lại, chương trình đặt ra một câu hỏi gần gũi: Trong quá trình hiện đại hóa, chúng ta sẽ giữ lại điều gì từ những không gian từng gắn bó với đời sống cộng đồng?

Có lẽ, điều cần giữ không chỉ là hình dáng của một khu chợ. Đó còn là cách con người gặp nhau, tin nhau, giữ chữ tín và truyền những giá trị ấy từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Thú vị chợ quê ven sông Tiền

Trở về tuổi thơ với ẩm thực “Chợ quê” ở phố núi

DIỄM CHI