Câu chuyện nông nghiệp hôm nay
Mật ong Việt Nam trở thành ‘đại sứ’ nông nghiệp sinh thái
Dù chưa từng đứng trong câu lạc bộ những mặt hàng tỷ đô, nhưng mật ong Việt Nam lại được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) chính thức chọn vào sáng kiến toàn cầu “Mỗi quốc gia một sản phẩm ưu tiên” (OCOPP).
Đây không chỉ là một sự bảo chứng thương mại của mật ong Việt Nam, mà còn là lời khẳng định về giá trị sinh thái và sinh kế bền vững từ ngành nuôi ong.
'Giọt xanh' từ hệ sinh thái nhiệt đới
Nhìn từ góc độ tự nhiên, mật ong Việt Nam đáp ứng trọn vẹn các tiêu chí của một sản phẩm đặc sản nhờ dải khí hậu nhiệt đới với nguồn hoa phong phú quanh năm.
Từ những cánh rừng tràm, rừng keo đến các vùng trồng cây ăn quả và công nghiệp trải dài từ miền Bắc, Tây Nguyên đến Đồng bằng sông Cửu Long (nhãn, vải, cà phê, cao su, điều), đàn ong có điều kiện khai thác mật liên tục với năng suất cao. Sự đa dạng của thảm thực vật ấy đã nhào nặn nên những dòng mật có hương vị riêng biệt, mang dấu ấn khó trộn lẫn, đặc biệt là mật từ hoa nhãn và các loại mật từ rừng nhiệt đới.
Hiện nay, nước ta nằm trong nhóm quốc gia sản xuất mặt hàng này lớn trên thế giới với khoảng 1,5 triệu đàn ong, quy tụ hơn 34.000 hộ nuôi, sản lượng hàng năm dao động từ 50.000 - 60.000 tấn, trong đó hơn 90% dành cho xuất khẩu theo ghi nhận của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia.
Không đòi hỏi nhiều quỹ đất hay vốn đầu tư lớn, nghề nuôi ong thực sự là chiếc phao sinh kế hoàn hảo cho các hộ gia đình quy mô nhỏ, đồng bào miền núi và vùng sâu, vùng xa. Đây là ngành nghề có thời gian thu hồi vốn nhanh, trực tiếp tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho cư dân nông thôn.
Dù vậy, các nhà khoa học cũng cảnh báo ngành ong đang chịu tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, dịch bệnh và sự biến chuyển của hệ sinh thái, đòi hỏi phải áp dụng quy trình nuôi hiện đại và tăng cường liên kết chuỗi.
Bên cạnh giá trị kinh tế, FAO nhấn mạnh vai trò sinh thái cốt lõi của loài ong. Là tác nhân thụ phấn thiết yếu cho nhiều loại cây trồng và thực vật tự nhiên, việc phát triển ngành ong bền vững không chỉ gia tăng năng suất nông nghiệp, mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, giảm thiểu hóa chất và nâng cao nhận thức cộng đồng.
Thông qua chương trình OCOPP, FAO hướng tới hỗ trợ toàn bộ chuỗi giá trị - từ kỹ thuật nuôi, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc đến chế biến và mở rộng thị trường - nhằm gia tăng giá trị xuất khẩu và củng cố hệ thống sản xuất bền vững.
Vượt rào cản thương mại, khẳng định giá trị nội tại
Dẫu tiềm năng lớn, hành trình vươn ra biển lớn của ngành này cũng đang oằn mình trước nhiều thách thức, nổi cộm là việc bị áp thuế chống bán phá giá tại Hoa Kỳ - thị trường xuất khẩu lớn nhất. Khoảng ba năm qua, rào cản này khiến nhiều doanh nghiệp gần như mất sức cạnh tranh.
Tuy nhiên, những tín hiệu tích cực đã thắp lên khi Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC) tiến hành rà soát hành chính và điều chỉnh giảm đáng kể mức thuế. Theo kết quả công bố vào tháng 6/2026, thuế chống bán phá giá đối với các doanh nghiệp tham gia đầy đủ quá trình điều tra đã giảm xuống mức từ khoảng 6,72% đến 21,55% (trong khi các đơn vị không tham gia vẫn chịu mức trên 60%).
Dù chưa phải chặng cuối, đây là bước đệm quan trọng. Theo Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ, xuất khẩu mật ong sang thị trường này năm 2025 đạt khoảng 29,5 triệu USD, giảm hơn 31% so với năm trước do sức ép phòng vệ thương mại.
Các chuyên gia chỉ ra rằng hệ thống điều tra của Mỹ đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối về hồ sơ kế toán, nguồn nguyên liệu và chi phí sản xuất.
Do đó, xây dựng hệ thống dữ liệu kiểm chứng được chính là chìa khóa để doanh nghiệp giành lại mức thuế hợp lý. Hơn thế nữa, trong bối cảnh sản lượng nội địa của Mỹ giảm khoảng 14% và giá tăng 27%, nhu cầu nhập khẩu vẫn rất lớn, mở ra cơ hội vàng nếu ta đáp ứng tốt yêu cầu về chất lượng và truy xuất nguồn gốc.
Cần bảo vệ quyền lợi người nuôi
Không dừng lại ở "sân chơi" quốc tế, áp lực nội địa cũng là một bài toán nhức nhối. Với khoảng 30 doanh nghiệp xuất khẩu chủ lực hướng sang Hoa Kỳ và châu Âu, nhu cầu tiêu thụ trong nước suy giảm kết hợp với xuất khẩu bất ổn thời gian qua đã khiến giá mật giảm mạnh.
Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng cơ chế phối hợp nhằm ngăn chặn tình trạng cạnh tranh bằng cách hạ giá quá mức, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người nuôi ong.
Nhìn về tương lai, triển vọng của ngành mật ong vẫn được rọi chiếu bởi gam màu sáng khi quy mô thị trường toàn cầu dự báo tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ. Xu hướng dịch chuyển sang chất tạo ngọt tự nhiên thay thế đường, lẫn nhu cầu chăm sóc sức khỏe đang thúc đẩy tiêu thụ mật ong trên toàn thế giới.
Dưới lăng kính của FAO, mật ong Việt Nam nay đã vượt qua khuôn khổ của một mặt hàng thông thường để trở thành đại sứ cho nền nông nghiệp sinh thái.
Sự hậu thuẫn từ chương trình OCOPP chính là bệ phóng hoàn hảo để nếu biết chớp lấy thời cơ chuẩn hóa toàn chuỗi giá trị, mật ong Việt Nam hoàn toàn đủ cơ sở định vị vững chắc chỗ đứng trên bản đồ nông nghiệp quốc tế.
