Người trong cuộc
Trồng đưng “gọi” cá tôm trở về
Gió từ biển tràn vào bờ làm xào xạc cây lá. Thoảng có tiếng chim giật mình thức giấc trong đêm. Tôm cá lượn lờ trước ánh đèn lấp lóa rọi xuống mặt nước. Cua bò lổm ngổm trên lớp bùn non...
Khôi phục rừng đưng ở Sa Huỳnh
Sáng thu, ông Nguyễn Thìn (64 tuổi, ở phường Sa Huỳnh, Quảng Ngãi) tranh thủ chăm sóc vườn ươm giống cây đưng cạnh đồng muối Sa Huỳnh.
Ông nâng cây con với chiếc lá non xanh và chăm chú ngắm nhìn, gương mặt rạng ngời niềm vui. Rồi ông ngoái nhìn rặng đưng xanh rì ven tuyến kênh dọc theo đồng muối. Rặng đưng rậm rạp cho trái để ươm cây con, trồng dặm quanh đầm Nước Mặn trong thời gian tới.
Hơn một năm trước, ông cùng nhiều diêm dân trồng trên 1.000 cây đưng nhằm cải tạo hệ sinh thái đầm nước và khu vực lân cận. Họ cẩn thận đào lỗ, đặt từng gốc đưng non xuống bùn nâu.
Khi thủy triều dâng cao, nước đẩy rác rến bám vào những thân đưng bé nhỏ, sóng làm cây lay động, trốc gốc. Sóng đẩy thúng chai và thuyền nhỏ neo đậu gần đó đè vào cây gây hư hại. Diêm dân lội bì bõm, cắm cúi gỡ hàu bám vào thân đưng trong nỗi xót xa.
“Hơn ba chục năm về trước, quanh đầm Nước Mặn và kênh mương ở đây nhiều đưng lắm. Trái đưng rụng theo nước thủy triều đưa đẩy rồi bám rễ xuống bùn và mọc lên thành cây nên diện tích đưng ngày càng mở rộng. Do chặt phá và đổ đất làm công trình xây dựng nên diện tích cây đưng bị thu hẹp. Bây giờ, quanh đầm trống trải nên trồng đưng rất khó. Chính quyền động viên chúng tôi cố gắng trồng và chăm sóc. Khi cây lớn sẽ ra hoa, đậu trái và rụng xuống nước thành cây mới. Khi có nhiều rễ đan vào nhau thì cây con sẽ không bị sóng nước làm trốc gốc...”, ông tâm sự.
Tỷ lệ cây sống thấp nhưng ông Lê Cơ (66 tuổi) không nản chí. Ông và một số diêm dân tiếp tục hái trái đưng, ươm cây non trong túi ni lông hay hộp nhựa. Chừng 7 tháng sau, họ đào hố rồi trồng cây con vào bùn nâu xám.
Tìm cách gọi tôm cá quay về
Chiều phai nắng, ông rời ruộng muối bước lên bờ đê rồi tản bộ quanh đầm Nước Mặn. Ông chăm chú nhìn những thân cây mảnh dẻ, lá non phất phơ trước gió. Lát sau, ông đến bên, nén tiếng thở dài, lom khom nhặt rác, gỡ hàu bám vào thân cây.
“Trước đây, cây đưng khá nhiều nên tôm, cua, cá nhiều lắm. Khi có dự án hỗ trợ trồng cây, chúng tôi phấn khởi tham gia. Nếu khôi phục lại rừng đưng như trước thì có lợi nhiều lắm...”, ông tâm sự.
Hơn 2 năm trước, các đơn vị liên quan triển khai Dự án bảo tồn đồng muối truyền thống Sa Huỳnh gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Dự án do Hội Nông dân phường làm chủ đầu tư với tổng kinh phí hơn 1,9 tỷ đồng. Trong đó, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc, Chương trình tài trợ các dự án nhỏ - Quỹ Môi trường toàn cầu tài trợ hơn 1,1 tỷ đồng; phần còn lại từ vốn lồng ghép và đối ứng.
Dự án hỗ trợ trồng cây ngập mặn, sản xuất muối sạch trên nền đất, xây dựng hoạt động du lịch cộng đồng gắn với đồng muối truyền thống Sa Huỳnh…
“Cây đưng là cây bản địa, khi phát triển tốt trong đầm Nước Mặn thì có nhiều tác dụng. Đấy là nơi trú ẩn, sinh sôi của thủy sản. Rễ cây lọc, làm sạch môi trường nước, hấp thu kim loại nặng, tạo ra hệ vi sinh vật phân giải chất hữu cơ, hạn chế ô nhiễm môi trường. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng hạt muối Sa Huỳnh. Diện tích cây đưng phát triển là nơi lý tưởng cho các loài chim đến trú ẩn và sinh sản, khôi phục cảnh quan Sa Huỳnh trước kia. Dự án kết thúc vào tháng 9 năm 2026 nhưng tôi đề xuất với nhà tài trợ và Ban điều hành tiếp tục nhân giống và trồng cây đưng ở đây...”, Tiến sĩ Lâm Ngọc Tuấn, chuyên gia sinh thái học Trường Đại học Đà Lạt, cho biết.
Mơ về tôm cá ngày xa
Ông Thìn chậm rãi kể chuyện hơn ba mươi năm về trước.
Đêm tối, ông xách đèn dầu hỏa và cầm chiếc nơm nhỏ lội bộ quanh đầm và khe, suối trong vùng.
Gió từ biển tràn vào bờ làm xào xạc cây lá. Thoảng có tiếng chim giật mình thức giấc trong đêm. Cá mú, cá hồng, rô phi... lượn lờ trước ánh đèn lấp lóa rọi xuống mặt nước. Ông vung nơm chụp xuống rồi tóm gọn, cho vào giỏ tre đeo bên hông.
Lắm lúc, tôm sú, tôm đất, tôm rong dày đặc, phải nhanh tay bắt lấy khi chúng sắp búng mình trong nước. Nhiều khi cua xanh, cua đá, cua nha, cua hoa bò lổm ngổm trên lớp bùn non.
“Khi rừng đưng phát triển trở lại thì cá, tôm, cua và cả chim, cò cũng trở lại thôi. Hải sản bắt được dùng để chế biến món ăn ngon phục vụ du khách đến đây tham quan. Khi ấy, chúng tôi sẽ có thêm nguồn thu nhập để tiếp tục gắn bó với nghề làm muối”, ông tâm sự.
Soi đèn bắt hải sản là nguồn thu nhập chủ yếu giúp ông Cơ xây dựng nhà cửa và nuôi các con trưởng thành. Sau cả ngày nhọc nhằn trên đồng muối, ông đội đèn pin trên đầu, nối với chiếc bình ắc quy nhỏ đeo bên hông, rời nhà trong đêm tối.
Ông dạo quanh đầm và những kênh rạch ở khu vực lân cận. Chừng 2 - 3 giờ sáng, tôm, cá và cả cua rời những lùm rễ đưng ra bên ngoài tìm mồi. Chiếc nơm trên tay ông úp mạnh xuống nước, bắt những con cá cả cân. Ánh đèn pin rọi những con cua nấp trong lùm cỏ nhưng sủi bọt nổi trên mặt nước.
Bữa nọ, ông bắt được con cua hoa gần cân rưỡi, bán với giá khá cao. Có đêm, ông bắt được hai bao hải sản, phải cột vào khúc cây rồi gánh về nhà. Mùa dông, ông đấu thầu một ống cống lưu dẫn nước ra vào đồng muối để đơm bắt tôm.
“Hồi đó cá, tôm, cua nhiều lắm. Cua lớn hơn bàn tay xòe, tôm sú bằng nửa cổ tay. Có bữa, tôi bán được cả triệu đồng trong khi một chỉ vàng khoảng 300 ngàn”, ông nhớ lại.
Du khách đến nơi này thường tham quan những di tích Văn hóa Sa Huỳnh với niên đại khoảng 3.000 năm. Họ đắm say trước phong cảnh đẹp tựa tranh vẽ với xóm làng và trời nước bao la. Chiều nghiêng nắng, họ dạo bước trên đồng muối, hứng cơn gió mát lành từ đầm Nước Mặn mơn man da thịt. Nhiều người thích thú khi tìm hiểu nghề làm muối và chụp ảnh ở nơi này.
Màn đêm buông xuống, họ quây quần thưởng thức món ngon chế biến từ hải sản tươi rói vớt lên từ biển hay đầm nước rộng mênh mông. Họ thích thú khi nghe làn điệu sắc bùa được trình diễn bởi những người dân quê chất phác:
“...Từ biển cho đến núi rừng/Thôn quê, thành thị đã từng hay danh/Muối ta góp sức, góp phần/Kháng chiến chống Mỹ nhân dân hai miền/Có muối dạ vững chí bền/Biển khơi vững lái tay nguyên chắc sào/Muối còn tình nặng nghĩa cao/Cá không có muối ai nào ưng đâu?... Giặc còn cùng cực ai ơi/Khổ nay là để cho đời sướng mai/Hai vai gánh nặng vừa hai/Muối dưa, dưa muối chớ sai lời nguyền...”.
Và nhắc nhở cháu con
“Ai ơi nhớ lấy lời này/Được ăn quả ngọt nhớ người trồng cây/Đi đâu rồi nhớ về đây/Cắn chung hạt muối ấm tình lòng ta/Giàu nghèo cũng muối mà ra...”.
Những rặng đưng ở Sa Huỳnh xào xạc trong gió thu. Đưng cho trái ươm cây non trồng rừng ngập mặn, “gọi” cá tôm và những cánh chim lang thang trở về xây tổ ấm.
Sa Huỳnh nằm ở phía đông nam tỉnh Quảng Ngãi với diện tích gần 50 km², dân số hơn 32.000 người. Nơi đây giàu tiềm năng du lịch với nhiều cảnh đẹp cùng những di tích của ba nền văn hóa tiếp nối: Sa Huỳnh, Chăm Pa và Đại Việt.
“Chúng tôi xây dựng trang thông tin giới thiệu về Sa Huỳnh. Chính quyền phường ứng dụng công nghệ thông tin để quảng bá, phát triển du lịch ở địa phương. Phường sẽ tập trung phát triển du lịch cộng đồng ở cánh đồng muối Sa Huỳnh và phát triển du lịch sinh thái quanh đầm Nước Mặn... Qua đó nhằm góp phần cải thiện cuộc sống của người dân”, ông Nguyễn Viết Thanh, Chủ tịch UBND phường Sa Huỳnh, cho biết.
